a) Yabancılaşma ve “Türkçelik- Yabancılık” Ölçüsü

Yabancı kelimesineTürkçe sözlüklerde, “yerli olmayan”, “alışılmış olmayan, yadırganan”, “başka cinsten olan”, “bilinmeyen, tanınmayan” ; yabancılaşma için de, “yabancı hale gelme”, “insanın kendi beninden uzaklaşması, kendine yabancı olması” karşılıkları verilmektedir. Yine sözlüklerde yabancı dil, “anadili, bir ülkenin resmî dili veya yaygın dili dışındaki dil” demektir. Sözlüklerde “yabancı”, “yabancılaşma” ve “yabancı dil” kavramlarının açık ve anlaşılır karşılıkları verilmekte, tarifleri yapılabilmektedir. Zaten bu kavramlar üzerinde bir anlaşmazlık da yoktur. Ancak, “dilde yabancı kelime” ve “dilde yabancılaşma”, kavramları üzerinde tam bir anlayış birliği bulunmamaktadır. Bu kavramlar, üzerinde anlayış birliği sağlanamayan bulanık kavramlardır. “Türkçenin sadeleştirilmesi” veya “özleştirilmesi” ve “başka dillere karşı korunması” çalışmalarında, önce “Türkçe kelime”, “yabancı kelime” ve “dilde yabancılaşma” kavramlarının açıklığa kavuşturulması gerekir.

Bize göre dilde yabancılaşma, dilin kendi yapı ve işleyiş kurallarının bırakılıp yerine başka dillerin yapı ve işleyiş kurallarının geçmesi, hakim olması; dilde karşılığı bulunan veya kullanılmakta olan kelimelerin yerine yabancılarının kullanılmaya başlanması; dile bir ihtiyaç karşılığı giren yeni yabancı kökenli kelimelerin de yabancı söyleyiş ve yazılışıyla kullanılmaya başlanmasıdır.

Milletimizin varlık sebebi olan dilimizin sadeleşmesi, Türkçeleşmesi, ve yabancı dillere karşı korunması demek olan Türkçecilik tarihinde, dilin yapı ve işleyişini sağlayan ve dilin varlık özellikleri olan yapım ve çekim ekleri ile dilin işleyişinde kelime sırasını belirleyen söz dizimi kurallarının yerine yabancı eklerve yabancı söz dizimi kuralları kullanmanın, dilimizi yozlaştırıp yabancılaştırdığı konusunda ortak bir görüş vardır. Ancak, bir ihtiyaç karşılığı dilimize girmiş “kökeni yabancı” fakat dilimizde sadece sözlük kelimesi olarak kullanılan kelimelerin, “Türkçe” veya “yabancı” sayılması konusunda görüş birliği yoktur.

“Türkçenin sadeleştirilmesi” veya “Türkçecilik” ile ilgili görüşlerin ortaya çıktığı Tanzimat Devri’nden günümüze, özellikle “dilde yabancı kelime” ile “yabancı olmayan kelime” , “yerli” veya “millî kelime” anlayışları yani dilde “Türkçelik ölçüsü”, dil tartışmalarının asıl sebebi ve odak noktası olmuştur; olmaya da devam etmektedir. Dilimizdeki kelimelerin, “Türkçelik ölçüsü”, başka bir ifade ile kelimelerin “yabancı” veya “millî” yani “Türkçe” sayılması konusunda biri, “kelimenin kökenini” veya “kelimenin ırkını” diğeri de “kelimenin bilinip kullanılır olmasını” ölçü alan “köken” veya “kullanılırlık” olmak üzere iki görüş bulunmaktadır.

“Köken” veya “ırk”ı “Türkçelik ölçüsü” alan görüşe göre, “köken”i başka bir dile dayanan, dilimize başka bir dilden gelmiş “bilinir, anlaşılır ve kullanılır olmasına bakılmaksızın” her çeşit kelime “yabancı”dır. 1930’lu yıllardan itibaren, “Türkçenin sadeleşmesi”, “Türkçeleşme” veya “Türkçecilik” konusunda, 1983 öncesi eski yapıdaki Türk Dil Kurumu mensuplarının ve aynı dil anlayışını savunanların; başka bir ifadeyle kendilerini “dil devrimcisi”, “Arı Türkçeci” , “Öz Türkçeci”, “Özleştirmeci” vb olarak tanımlayanların kelimelerde “Türkçelik – yabancılık”ölçüsü, “kelimenin kökeni” veya “kelimenin ırkı” dır. Dolayısıyla bu görüşte olanlara göre, Türkçedeki kökeni yabancı dile dayanan[126] her kelime, “yabancı”dır;dilimizi boyunduruk altına sokmakta ve yabancılaştırmaktadır. O halde dilimizden atılması gerekir. Bu dil anlayışına, “pürizm”, “temizcilik” veya yaygın olarak “tasfiyecilik” adı verilmektedir.[127] Tasfiyeciliğin kökleri, 1890’lı yıllara kadar uzanır; fakat 1940’lı yıllarda “devrimcilik !” adına özellikle Arapça kökenli kelimelere düşmanlık şeklinde başlatılan devrimci-tasfiyeci anlayış, ideolojik gaye bakımından öncekilerden farklıdır.

Bir çeşit “dil ırkçılığı” demek olan “kökencilik” anlayışını savunanlardan “dil devrimcisi” Emin Özdemir, “Dil Devrimimiz” adlı kitabında bu konudaki görüşlerini şöyle bir örnekle açıklıyor:

“Köklerini bilmediğimiz sözcüklerin anlamlarını kavrayamadığımız gibi, onlarla açık seçik düşünemeyiz de. Örneğin istiklâl sözcüğünü ele alalım. Neyin nesidir bu sözcük? Kökünü, kökenini bilmeden kullanageliriz, onunla ilgili öbür sözcükleri de anlamayız. Ama, bu sözcüğün Türkçesi olan bağımsızlık’ı anlamakta bir güçlük çekmeyiz. Sözcüğün kökü olan bağ’ın anlamı içinde onu kavrayabiliriz. Aynı yolla bağımlı, bağımsız gibi kavramları da kolayca anlayabiliriz. O halde, Türkçe düşünme, Türkçe sözcüklerle olur.”[128]

Emin Özdemir, eski yapıdaki Kurumun yürüttüğü “devrimci dil anlayışını” savunmak için yazdığı kitapçığında,“tasfiyecilik” suçlamalarına,“Özleştirmecilik, tasfiyecilik değildir.”; “Hiç bir dil yüzde yüz arı olmaz.” diye cevap veriyor. Fakat, “özleştirme” anlayışını da şöyle açıklıyor:

“Dilimizdeki yabancı sözcüklere Türkçe karşılıklar aramak, dil devriminin temel ilkelerinden biridir. Özleştirme çabaları, bu ilkeye göre yürütülmektedir.”[129]

Görüldüğü gibi, bu ifadelerdeki “yabancı sözcükler” için hiçbir açıklama veya sınır getirilmiyor. Burada “yabancı sözcük” ten kastedilen kökeni yabancı dillere dayanan her çeşit kelimedir. Yoksa, Türkçeye yerleşmemiş, halka mal olmamış veya Türkçede karşılıkları olan kelimeler değildir. Çünkü dil devrimcileri, dilimizde kullanılankelimelerin -özellikle Arapça kökenli olanların- dilimize yerleşmiş olup olmaması gibi bir ölçü tanımaksızın “yabancı” kabul edilerek atılmasını savunmaktadırlar. Nitekim1983 öncesi Kurum’da yıllarca “Genel Yazmanlık” yapan Ömer Asım Aksoy da, Kurum’un “dil devrimciliğini” savunmak için yazdığı kitapçıkta, atılan veya atılmakta olan kelimelere şu örnekleri vermektedir: Millet, millî, istiklâl, hürriyet, vatan, hayat, sene, fikir, diğer, hariç, ihtimal, imkân, gayret, şart, meselâ, eser, müfettiş, çare, casus, heykel, cinayet, sanat, memur, miras, izin, kelime, defter, meslek, saha, huzur vb.[130]

“Özleştirmecilik” anlayışında, sınır tanımayan ve1945’ten sonra Türk Dil Kurumunun ve “dil devrimcileri”nin öncüsü olan Nurullah Ataç da, “Türkçelik” ölçüsünü, “kökenini kendisinin bile bilmediği” kelimeleri dahi “yabancı” sayıp değiştirecek kadar ileri götürmüştür. “Genel Yazman” Ömer Asım Aksoy’un ifadesiyle “en geniş anlamıyla arıtıcı” olan Nurullah Ataç, bir yazısında şöyle diyor:

“Önce konuşma diliyle yazmağa özendim… Konuşma dilini sevdiğim için çokluğun, kamunun konuşurken kullandığı kelecileri de severdim, bizim midir, elin midir pek aramazdım… Sonradan anladım yanıldığımı… Konuşma dilimizin sıcaklığı kelecilerde olmadığını anladım. Bir yandan da dilimizin öz köklerine dönmesi gerektiği anlamıştım… Direneceğim bu yolda: Şey’i, kadar’ı, nasıl’ı bile kullanmadan, yalnız Türkçe kelecilerle yazmağa çalışacağım. Gene de yazılarımda yabancı keleciler bulunuyorsa, bilisizliğimdendir. Onları Türkçe sanıp kullanmışımdır; göstersinler, onları da bırakırım.” [131]

Yukarıdaki ifadelerinden de anlaşılacağı gibi Nurullah Ataç’a göre, dilimizdeki kelimelerin, “bizim” (Türkçe) veya “elin” (yabancı) sayılması için, “halkın konuşma diline girmiş olması” ; hatta “kendisinin kökenini bilemeyeceği kadar” dilimize yerleşmiş olması bile yeterli değildir; yine “yabancı”dır. Zaten Ataç ve yandaşlarının “özleştirme”de gayesi, “herkesin anladığı ortak bir Türkçe” değildir. Özleştirmeciler asıl gayelerini şöyle açıklamaktadırlar:

“Türkçeyi özleştirme, sözlüksel düzeyde kalan bir olgu değildir. Dilimizin söz varlığını yenileştirme yolu ile Türk toplumunun düşünsel ve duygusal evrenini değiştirmektir.” [132]

Ataç’a göre de, “Bir ulus medeniyetini değiştirdi mi dilini de değiştirmek zorundadır.” [133]

Türk milliyetçilerinin (Türkçülerin), milliyetçiliğin bir gereği olarak başlattıkları dilde kültürde Türkleşme, Türk’e dönüş hareketi, 1940-1980 arasında Türk Dil Kurumuna hakim olan Tasfiyeci-Özleştirmecilerde, “Dil devrimi sürekli bir devrimdir.” anlayışıyla bir “kültür ihtilâli”ne dönüştürülmüştür. Bundan dolayı, kendilerini “dil devrimcisi” olarak tanımlayan ve genellikle Marksist ideolojiyi savunan “Özleştirmeciler”, Türkçeleşmiş kelimeleri hatta kökeni Türkçe olan kelimeleri bile değiştirmekten çekinmezler. “Yabancı” kabul edilerek değiştirilmesi teklif edilen bazı kelimelerden örnekler:

Âdet>alışkı, akıl>us, aşk>sevi, bahşiş>sevinmelik, cani>kıyacı, cefa>üzgü, cinayet> kıya, cümle>tümce, delege>seçilmen, devlet>erkyurt, edebiyat>yazın, eser>yapıt, gaye>amaç, hamam>ısıdam, harf>yazaç, hayal,>imge,görsü, hayat>dirim, hukuk>türe, ırk>anasoy, iflas>batkı, ilaç>em, kabir>gömüt, manevî>tinsel, masal>öyküce, millet>ulus, mühendis>ölçmen, nutuk>söylev, özür>bağışıt, parça>bölecik, sabır>katlantı, sebep>neden, selâm>esenleme, seyirci>izleyici, şair>ozan, şehir>kent, şeref>onur, şiir>koşuk, takip>izlem, taksi>taşınca, taksit<bölünç, tam>tüm, tehlike>çekince, ticaret>tecim, ücret>çalışmalık, zafer>utku, zarar>dokunca, zeki>varışlı, zengin >vasıl, vb.[134]

Dilimizde kullanılan fakat “yabancı” oldukları gerekçesiyle değiştirilmesi yani dilimizden atılması teklif edilen örnek kelimelere verilen karşılıkların bir kısmı zaten dilimizde kullanılan kelimelerdir. Geri kalanın bir kısmı uydurma, bir kısmı da, amaç, ulus, onur, kent, tüm, ozan gibi “yabancı kökenli” kelimelerdir.

Günlük yaşayışında evinde, sokakta, işinde gücünde Türkçe konuşan hangi vatandaş, konuştuğu kelimelerin kökünü, kökenini düşünür ? Manavdan bir kilo ıspanak, bir demet marul; kahveciden bir bardak çay isteyen bir Türk, ıspanak, marul, bardak, kahve, çay kelimelerinin kökünü kökenini (bunların kökeni Türkçe mi değil mi diye) düşünerek mi konuşur? Elbette hayır. Dil, bir sesli semboller sistemidir. Nesne ve kavramların karşılıkları olan kelimeler, karşılıkları oldukları nesnelerin tarifi değil, işaretidirler. Bu sebeple insanlar, bir dili kullanırken, kelimelerinin köklerini veya kökenlerini düşünmezler. Buna lüzum da yoktur. Dünyanın en ünlü dilcisi bile olsa günlük konuşmalarında kelimelerin kökünü veya kökenini düşünmez. Sadece meramını anlatmak üzere konuşur.

Özetlersek, “Türkçelik-yabancılık” ölçüsü olarak kelimelerin kökenini ölçü alanlara göre, dilimizdeki kökeni yabancı bir dile dayanan her kelime “Türkçe” değil, “yabancı”dır. Bu ölçüye göre, dilimizdeki her yabancı kökenli kelime dilimizi yabacılaştırmaktadır. Yer yüzündeki hemen bütün medenî diller, başka dillerden kelime aldığına göre, her medenî dil, aldığı kelimeler oranında yabancılaşmaktadır. Böyle bir ölçü kabul edildiğinde , en çok yabancılaşan diller de her halde, İngilizce ve Fransızcadır.

Kısacası, Dil Devrimcileri’nin “Türkçelik-yabancılık” ölçüsünde yalnız “köken”i ölçü almaları, samimi değil görünüşten ibarettir. Genel olarak dünya görüşünde Türkçü-milliyetçi olmayan hatta buna karşı olanların, dilde ırkçı olmaları büyük bir çelişkidir. Diğer taraftan, teklif edilen karşılıkların içinde işaret ettiğimiz gibi “kökeni yabancı” olan kelimeler de vardır. Türkçeyi Türk milletine “yabancılaştıran” da “şeref”i “onur, “ahlâk”ı “etik”, “millî” yi “ulusal”, “talih”i “şans”, “Nutuk”u “Söylev”, “kâtip”i “sekreter”, “şehir”i “kent”, “nazariye”yi “teori” hatta Türkçe “bütün”ü “tüm” yapan da bu anlayıştır. Bu anlayışın Türk milliyetçiliği ile bir ilgisi yoktur.

“Bilinir – anlaşılır – kullanılır” olmayı “Türkçelik ölçüsü” alan görüşe göre ise, bir kelimenin “Türkçe” veya “yabancı” sayılmasının ölçüsü, sadece “kelimenin kökeni” değil, Türkçenin yaygın sözlüklerine girmiş olması veya “bilinip-anlaşılır-kullanılır” olmasıdır. Bu görüşe göre, büyük Türk milliyetçisi fikir adamı Ziya Gökalp’ın ifadesiyle, “Türk halkının bildiği ve kullandığı her kelime, Türkçedir. Halk için alışılmış olan ve yapmacık olmayan her kelime millîdir.”[135] 1911’de Selânik’te Genç Kalemler dergisinde toplanıp “Türkçenin sadeleştirilmesi” veya “Türkçecilik” tarihinde, en kalıcı ve sistemli çalışmayı başlatan “Yeni Lisan” hareketinin öncüleri Ömer Seyfettin, Ali Canip ve Ziya Gökalp’tan günümüze kadar, hemen bütün Türk milliyetçisi kuruluş ve aydınlar bu görüşü savuna gelmişlerdir.[136]

Ziya Gökalp, “bilinip, anlaşılır ve kullanılır” olmayı “Türkçelik ölçüsü” kabul ettiğini, daha 1916’da yayımladığı Lisan şiirinde şöyle açıklamıştır:

Lisanda sayılır öz

Herkesin bildiği söz,

Manası anlaşılan

Lügata atmadan göz.

Uydurma söz yapmayız,

Yapma yola sapmayız.

Türkçeleşmiş Türkçedir.

Eski köke tapmayız.

Ziya Gökalp, yukarıya aldığımız dörtlüklerinde “dilde öz sayılma” yani “Türkçelik” ölçüsünü, kısa kesin bir formül halinde ortaya koymaktadır. Ona göre kelimenin Türkçe sayılmasının ölçüsü, “sözlüğe göz atmadan manası anlaşılan, herkesin bildiği söz” olmasıdır. Görüldüğü gibi Ziya Gökalp, kökeni ölçü alan görüşe katılmaz; kökeni başka dile dayanan, başka bir dilden geldiği halde dilimize yerleşmiş ve halkın malı olmuş kelimelere, “Türkçeleşmiş Türkçe” adını verir ve bu tür kelimeleri, Türkçe kelime sayar. Ziya Gökalp bazı şiir ve makalelerinde parça parça ortaya koyduğu “dil ve Türkçecilik” konusundaki görüşlerini, topluca 1923’te basılan ve Türk Ocaklılara ithaf ettiği “Türkçülüğün Esasları” adlı ünlü eserinin “Dilde Türkçülük” bölümünde, Türk milliyetçiliğinin Türkçecilik programı olarak ortaya koymuştur.[137]

Ziya Gökalp’ın ortaya koyduğu ve hemen bütün Türk milliyetçilerinin kabul ettiği ve savunduğu “Türkçelik” ölçüsüne göre, Türk milletinin bildiği ve kullandığı her kelime kökenine bakılmaksızın “Türkçe”dir. Ancak, söyleyiş ve imlâ bakımından geldiği dildeki özelliklerini koruyan ve dilimizde karşılığı bulunan her kelime dilimizde “fazlalık” ve “yabancı” kabul edilir. Dilimizin “fazlalık” ve “yabancı” kelimelerden kurtulması gerekir. Bu tür kelimelerin dilimize hiçbir faydası yoktur:

Aruz sizin olsun hece bizimdir.

Halkın söylediği Türkçe bizimdir.

Leyl sizin, şeb sizin, gece bizimdir.

Değildir bir mana üç ada muhtaç. (F.A.Tansel, Külliyat, s. 27)

Ziya Gökalp ve aynı görüşte olanlara göre, dil, başka dilden kelime alabilir; fakat ek veya dil bilgisi kuralı alamaz. Dili, “bozan”, “başka dillerin boyunduruğu altına sokan” ve “yabancılaştıran”, yabancı ekler ve dil bilgisi kurallarıdır.

Türkiye’de, Atatürk’ün ölümünden sonra başlayan dil tartışmalarında, “dil devrimcileri”, “Öz Türkçecilik”, “Arı Türkçecilik” vb adı altındadilde uyguladıkları “tasfiyecilik” anlayışına, Atatürk’ün 1930’da Prof. Sadri Maksudi’nin “Türk Dili İçin” adlı kitabının kapağına yazdığı şu cümlelerin son bölümünü gerekçe göstermektedirler.[138]

“Millî his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olması, millî hissin inkişafında başlıca müessirdir. Türk dili, dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil, şuurla işlensin.

Ülkesini, yüksek istiklâlini korumasını bilen Türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır.”

Atatürk’ün bu sözlerindeki “dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarma” ifadesi, “Türkçelik ölçüsü” olarak alınıp, “Kökeni Türkçe olmayan her kelime yabancıdır; dolayısıyla Türkçeden atılmalıdır.” diye yorumlanmaktadır. Atatürk’ün bu sözleriyle gösterdiği hedef veya gaye, kelimelerin kökeni ile uğraşmak değil, milliyetçiliğinin bir gereği olarak dilin, millet varlığındaki yerini ve önemini işaret etmektir. Özleştirmeciler, nedense bu sözlerin hep son cümlesini esas almakta ve asıl maksadı göz ardı etmektedirler. Atatürk, “dilin şuurla işlenmesinden” de bahsetmektedir. Bir dilin başka dillerden kelime almış olması, bir dilin “boyunduruğu altına girmesi” anlamına gelmez. Çünkü bütün diller, ihtiyaç duyduğunda başka dillerden kelime alır. “Dili yabancı bir dilin boyunduruğundan kurtarmak, başka dillerden girmiş olan gramer şekil ve kaidelerini (dilimiz bahis konusu olduğuna göre Arapça ve Farsça tamlamaları, birleşik şekilleri, çoğulları) atmak manasına gelmektedir. Diller arasında çeşitli sebeplerle meydana gelen kelime alışverişi, ‘yabancı boyunduruğu’ sayılamaz.”[139] Bundan dolayı, Atatürk’ün sözleri, dilde yalnız “köken”in “Türkçelik-yabancılık” ölçüsüalınmasına ve “tasfiyecilik” yapılmasına gerekçe sayılamaz. Zaten Atatürk’ün de böyle bir değerlendirmesi yoktur.

Atatürk, 1931’de büyük bölümünü el yazıları ile yazdığı “Medenî Bilgiler” kitabının dille ilgili bölümünde, “Türk milletinin dili Türkçedir.” diyor; “Öz Türkçedir.” demiyor.

Diğer taraftan, Birinci Türk Dil Kurultayı’nda (1932) seçilen Türk Dil Kurumu Yönetim Kurulu, Kurultay’dan sonra yayımladığı bildiride, Kurumun hedefini, “yazı dilinde Türkçeye yabancı kalmış unsurları atmak”; “temel unsurları öztürkçe olan bir dil yaratmak” ifadeleri ile açıklamıştır.[140] Buradan da anlaşıldığına göre, Kurumun 1932’deki Yönetim Kurulu da “Türkçelik-yabancılık” ölçüsü olarak “köken”i almamıştır. Eğer böyle olsaydı, “kökeni yabancı olan” veya “bütün unsurları Öz Türkçe olan” ifadelerine yer verilmesi gerekirdi.

Günümüzün dil ilmine ve dilcilerine göre de, dilde “Türkçelik” ve “yabancılık” ölçüsü, sadece “köken” değil, “kullanılış” tır. Bir dil, başka bir dilden kelime alır ve aldığı kelimeye söyleyiş veya imlâca (hatta anlamca) kendisine göre yeni bir kullanış şekli kazandırırsa, kendisine mal etmiş olur. Artık o kelime “yabancı” sayılmaz. Çünkü “Bir kelimenin Türkçe sayılıp sayılmamasının ölçüsü, onun kökeni değildir. Ses yapısı, zevk ölçüsü, kullanılış şartları ve anlam bakımından o kelimelerin dilde yerleşmiş ve herkes tarafından anlaşılır olup olmamasıdır.”[141]

D. Mehmet Doğan’ın “Büyük Türkçe Sözlük” ünde de, “yabancı kelime”ye şu karşılık verilmektedir:

“Bir dilin esas kaynağından olmayan veya yaygın sözlüğünde bulunmayan kelime. Türkçeleşmiş kelimeler yabancı kelime değildir.”[142]

Tarih derinliği ve coğrafya genişliği sebebiyle her medeniyet ve kültür dili gibi, Türkçe de -doğudan batıya, Çinceden İngilizceye- pek çok dille alışverişte bulunmuştur. “Bilgi alışverişi” çerçevesinde ve “kelime ile sınırlı kalmak şartıyla” yapılan dil alışverişleri, diller için tabiî (normal) bir gelişme olarak kabul edilebilir. “Türkçenin Doğu’dan ve Batı’dan aldığı kelimelerle anlatım bakımından zenginleştiği kabul edilebilir bir gerçektir.” [143] Yeryüzünde “alışveriş” yapmamış, başka bir dilden kelime almamış “arı”, “saf” veya “öz” bir dil bulmak mümkün değildir. Türkçe de tarihinin hiçbir devrinde arı veya öz olmamıştır. Diğer taraftan başka dillerden “bilgi öğrenmeye” yani “ihtiyaca” dayanan ve kelime çerçevesinde kalan “alıntılar” , dilin yapı ve işleyişine zarar vermediği sürece dilin zenginleşmesine de katkıda bulunurlar. Bundan dolayı her dilde ve her devirde görebileceğimiz tabiî dil alışverişlerini, diller için doğrudan yozlaşmaya yol açan “yabancılaşma” olarak değerlendiremeyiz.

Daha önce de belirttiğimiz gibi Türkçe, Orta Asya’dan Anadolu’ya gelinceye kadar Çinceden, Sanskritçeden (eski Hint dili), Soğdçadan, Arapça ve Farsçadan; Anadolu’ya geldikten sonra da Arapça ve Farsçanın yanında, Yunancadan (Rumca), İtalyancadan, Ermeniceden, Macarcadan, Rumenceden, Sırpçadan, Bulgarcadan kelimeler almıştır. Bugünkü Türkiye Türkçesinde bu kelimeler, yabancılığı hissedilmeden, dilimize mal olmuş birer “Türkçeleşmiş Türkçe” kelime olarak kullanılmaktadır:

aba < yun. kapa (kaba kumaştan yapılan manto, kebe)

abluka<İt. A blocco (bir şehrin deniz yolunu kesecek şekilde çevirmek)

Anadolu< Yun. Anatole, Anatolia, (doğu yönü, doğudaki ülke)

araka<Yun.arakas (iri taneli bezelye)

avanak< Er. Avanog (eşek sıpası, Türkçde, kolayca kanan)

avlu<Yun. aule (etrafı duvarla çevrili yer)

badana<İt. Badigeon (sulandırılmış kireçle duvar boyama)

banka<İt.Banca,İng.Bank (ilk defa Osmanlı Bankası için Bank Otaman şeklinde kullanılmış)

bavul< İt. Baule

berber<İt. barbiere

bezelye<İt. Psello (baklagillerden bir sebze türü)

beze<Yun. maza,mazi (hamur topu)

cacık<Er. cacıg

cıvata<it. Chiavarda (ucu somunlu çivi)

çerez<Yun. skeros (yemek dışında yenen yaş ve kuru yemiş)

çete<Arn. (silahlı eşkıya)

dangalak< Er.

domates<Yun. utomato (domates)

efendi< Yun. atfendis (başlıbaşına iş gören, ağa, sahip)

evlek< Yun. aylaki (tarlada saban iziyle ayrılan bölümlerden her biri)

haydut<Mac. (silahlı soygun yapan)

ızgara<Yun. eskhara, (üzerinde ötberi kızartılan şey)

Kanca<İt. (ucu demir çengelli çubuk, askı, çengel)

kerevet<Yun. krebbatı (tahta sedir)

kilit<Yun. kleidi,kleidion (kapamak, kapatmak)

kuluçka<Bul. (civciv çıkarmak üzere yumurtaları üzerine yatmış kuş cinsi,tavuk)

Levent<İt. Leventino (genç, yiğit, yakışıklı; Osm. donanmasında deniz eri)

maydanoz<Yun. makedonasi

marul<Yun. marouli (yeşil yapraklı salata bitkisi)

petek<Er.

pırlanta<İt. brillanta (parlak elmas)

piliç< Bul.

pund< Yun. appünto (uygun zaman, fırsat, punduna getirmek’teki)

sınır< Yun. sunaron (uç, iki ayrı toprağı ayıran çizgi)

simit>Yun. semidalis (halka biçiminde çörek)

soba<Mac.

Şıllık<Er.

Tavla<İt. Tavola (tavla oyunu)

Temel<Yun. themelios (bir yapının toprak altında kalan kısmı, taban)

Günümüz Türkçesinde kullanılan çay, mantı, inci Çinceden; kent Soğdçadan kalma sözlerdir. Fakat gerek Arapça ve Farsçadan gerek diğer dillerden olsun ortalama 15. yüzyıla kadar süren dönemdeki alışlar, dilimizin yapı ve işleyişinde yozlaşma ve yabancılaşmaya yol açmıştır, denilemez. Ancak, 15. yüzyıldan sonra başta dinî sebepler olmak üzere edebiyat anlayışı ve diğer sosyal ve siyasî sebeplerle, Arapça ve Farsçadan bilgi öğrenmeye dayanmayan “özenti alıntıları”, dilimizi yabancılaştırmaya başlamıştır.

Genel olarak 15. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına kadar, dilimizde karşılığı olduğu veya dilimizin imkânları ile karşılanabileceği halde, Arapça veya Farsça kelimeler almak veya bunlardan yeni kelimeler türetmek yoluna gidilmiştir. Bazen her iki dilin aynı anlamdaki kelimeleri su, âb-mâ; et, güşt-lâhm; gece, leyl-şeb; ekmek, nan-huduz; güneş, şems- mihr-hurşid-âfitab; göz, ayn-çeşm; arslan, esed-gazenfer-şîr alındığı gibi, “işletme-çekim ekleri” ve “dil bilgisi” unsurları da (dilin yapı ve işleyiş sistemi olan şekil bilgisi ve söz dizimi, özellikle tamlama şekilleri) alınmıştır. Zaten dili yozlaştıran ve yabancılaştıran da bu lüzumsuz veya fazlalık , özentiye dayanan alıntı kelimeler ve dil bilgisi şekilleridir.

Arapça ve Farsça bilgi veya özenti alıntılarının dilimize adeta sınırsız bir şekilde girmesi, 15.yüzyıldan başlayarak 20. yüzyıl başlarına kadar sürmüştür. 20. yüzyıl başlarından itibaren Arapça ve Farsça unsurların dilimize girmesi durmuş; hatta daha önce girenler de sadeleşme veya Türkçecilik çalışmaları ile büyük oranda dilimizden atılmıştır. Fakat 19.yüzyıl ortalarından itibaren bir taraftan Arapça ve Farsçadan giren kelime ve diğer dil unsurlarının oranı giderek azalırken, öte taraftan başta Fransızca olmak üzere Batı dillerinden –özellikle Fransızcadan- kelimeler ve dil unsurları dilimize girmeye başlamıştır. Türkçede bugün görülen “Batı kaynaklı yabancılaşma” nın kökenleri de bu döneme uzanmaktadır. Bugün Türkçede, Ararpçadan sonra en çok Fransızca kökenli yabancı kelime vardır. Bunlar genel olarak 19. yüzyılda dilimize girmiştir. [144] İngilizcenin tesiri, genellikle 1950’li yıllardan sonradır.

19. yüzyıl ortalarında –Tanzimat Devrinde- başlayan “Türkçenin sadeleştirilmesi” veya “Türkçecilik” çalışmalarında, dilimizde “fazlalık” ve“yabancı” olarak değerlendirilen Arapça ve Farsça kelimelerle bu dillere ait dil bilgisi şekillerinden temizlenmesi hedef alınmış; fakat genel olarak 18. yüzyıldan sonra dilimize girmeye başlayan ve 19. yüzyıldan sonra hızı ve oranı artan Batı kökenli özelikle Fransızca kelimelerin kapısı açık bırakılmıştır. Belki de henüz tehlike görmedikleri için, “Türkçü Türkçeciler” ve “Yeni Lisancılar” da, Türkçeyi sadeleştirme çalışmalarında Batı kökenli kelimelere karşı bir tedbir düşünmemişlerdir.

Cumhuriyet devrinde ise, özellikle 1945’ten sonra Batılı kelimelerin dilimize girişi hızla artmasına rağmen, “arı dil”, “öz dil” diyen “Dil Devrimcileri” özellikle sadece Arapça kökenli kelimeleri hedef almış; Fransızca ve İngilizce kelime ve ekleri hatta ifade şekillerini adeta “yabancı” saymamışlardır. Öyle ki, Türk Dil Kurumu, ciddî olarak, ancak 1970’li yıllardan itibaren “Batı kökenli” kelimelere karşılık aramaya başlamıştır.[145] Halbuki, “Arapça ve Farsçadan 1000 yılda alınan sözcüklerin toplam sayısına yakın Fransızca sözcük Türkçeye, 100 yıldan az bir sürede girmiştir.”[146]

Büyük dilci ve sözlükçü Şemsettin Sami’nin 1901’de basılan Kamus-ı Türkî adlı Türkçe sözlüğünde % 4 (1300) olan Batı kökenli kelime oranı, Türkçe Sözlük’ün 1969 baskısında % 14.5 (4000) tir.[147] Bu verilere göre, Günümüz Türkçesindeki Batı kökenli kelime sayısı, 68 yılda % 10.5 (2700) artmıştır. Bu durum, Türkçe için çok hızlı bir yabancılaşmanın işaretidir.

Genç Kalemler dergisinde 1910’larda “Yeni Lisan”adıyla başlatılan dili Arapça veya Farsçadan gelme fazlalık kelime ve dil bilgisi (gramer) unsurlarından temizleme ve “Türkçeye dönüş” hareketi ve devamında da 1930’larda Atatürk’ün öncülüğünde başlatılan “Dil İnkılâbı” ile, ilk yıllarda bazı aşırılıklar ve yanlış uygulamalar yapılmışsa da bunların durulması ile Türkçenin sadeleşmesi sağlanmış, kendi yapı ve işleyişi ile gelişip zenginleşmesinin yolu açılmıştı.

Ancak Türkçe, önüne açılan tabiî gelişme yolunu 1945’lerden sonra takip edemedi. “Öz Türkçecilik”, “Arı Türkçecilik” veya “dilde ilericilik” gibi isimlerle sürdürülen “dil devrimciliği” adına, “Devrimci görüş kuralların tutsağı olmaz.” metotsuzluğu ile Türkçenin yapı ve işleyişini göz önüne almadan pek çok kelime türetildi. Dil davası, siyasi-ideolojik bir mesele haline getirildi. Dilde ihtiyaç olmadığı halde kelime türetmede (daha doğrusu kelime uydurmada) herkes kendisini yetkili görüp kendi uydurduğu kelimeleri kullanmaya teşvik edildi. Böylece ortaya çıkan dil anarşisi, kavram kargaşası, anlatım yetersizliği, “anlam ve anlatım boşluğu”na sebep oldu. İşte bu boşluğu Batı dillerinden kelimeler ve ifade şekilleri doldurmaya başlayınca, tek sebep bu olmasa da günümüzdeki yozlaşmaya ve yabancılaşmaya yol açılmıştır. Halk ifadesi ile “Bir kere kazık yerinden oynamıştır.” Bundan dolayı günümüzün Türkçesinde, biri “Yaşayan Türkçe” biri “Yeni Türkçe” veya “Uydurma Türkçe” biri de “Batı kökenli” olmak üzere çok defa aynı anlam için üç kelime bulunmakta; tabiî “çağdaşlık !” adına ve özenti ile özellikle basın-yayın organlarında “Batı kökenli” kelimeler tercih edilmektedir. Bu yolla dilimizi yabancılaştıran bazı örnekler şunlardır:

Matbuat………. Basın………. medya

Usul …………… yöntem ….. metot

Faaliyet ……….. etkinlik……. aktivite

Mutabakat……… uzlaşı ……… konsensüs

Mesele …………..sorun ………..problem

İçtimaî……………toplumsal …..sosyal

Meclis …………..Kamutay …….Parlamento

Kâtip ……………yazman ……..sekreter

Timsal …………..simge ……… sembol

Teferruat ………ayrıntı ……….detay

Beyanname ……bildiri ……….deklarasyon

Mensucat ………dokuma ………tekstil

Encümen ……….kurul ………… komisyon

Fevkalâde ……..olağanüstü …… süper

Şekil …………biçim ………….form

Tarafsız ………..yansız …………nötr

Taassup ……….bağnazlık………fanatizm

Bedbin …………kötümser………pesimist

Mütehassıs….uzman ……..kompetan

Delil ………..kanıt…………argüman

Hasret ………özlem ………nostalji

Tecrübe……..deney ………test etmek

Diller arasındaki alışverişlerde, dillerin birbirinden dil unsuru olarak, “kelime”, “şekil bilgisi-yapım eki”, “işletme eki” ve “söz dizimi kuralı” aldıkları görülür. Ancak dil alışverişi en çok “kelime” alışverişi şeklinde olmaktadır. Diller arasında kelime alışverişi, ihtiyaçtan doğan bilgi alışverişi sınırında kaldığı sürece tabiî, normal bir dil hareketi sayılabilir. Fakat hiçbir ihtiyaca ve bilgi öğrenmeye dayanmayan, alıcı dilde karşılığı olduğu halde alınan özenti alışverişleri ile her çeşit ek ve söz dizimi kuralı alışverişleri, dillerin varlığına, yapı ve işleyişine zarar verir. Bu tür alışverişler, dili, başka dilin boyunduruğuna sokar; dilin yozlaşmasına ve yabancılaşmasına yol açar. Onun için tabiî karşılanamaz. Karşılanmamalıdır. Türkçecilik de bu noktada başlar.

Dillerin, yeni bir nesne ve kavramla karşılaştıklarında, yani yeni kelimeye ihtiyaç duyduklarında başvuracakları yollar bellidir. Bunlar, kendi bünyesinden yeni kelime türetmek, kelime birleştirmek veya derleme-tarama yapmaktır. Bu kaynaklarla karşılık bulamadığı zaman da başvuracağı son kaynak, son çare (veya çaresizlik) yabancı kökenli kelimeyi almaktır. İşte bu çaresizlik karşısında Türkçecilik açısından yapılabilecek olan, yabancı kökenli kelimeyi, dilimizin ses ve imlâ yapısına uydurarak almaktır. Bundan dolayı, dilde hiç olmazsa söyleyiş ve imlâca yabancılaşmanın önlenmesi için, “Yazım Kılavuzu”ndaki “Alıntı Kelimelerin Yazılışı” ve “Yabancı Özel Adların Yazılışı” bölümleri bu anlayışa göre yeniden düzenlenmelidir. Yabancı kökenli bir kelimenin, kendi ses ve imlâsını dilimizde de koruması, yabancılığını sürdürmesi anlamına gelir. Bu, dilimizi yabancılaştıran bir uygulamadır.

Yabancı dillerden giren kelimelerin ses-söyleniş ve özel imlâsını koruması ve Türkçe söyleniş ve yazılışlarının yanlış kabul edilmesi, Cumhuriyet’ten önceki sadeleştirme ve Türkçeleştirme tartışmaları sırasında, Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Yahya Kemal gibi Türkçü-milliyetçilerin, “Türkçeleşmiş Türkçe” anlayışına karşı, “Fesahatçiler”in savunduğu bir anlayıştır. Eski Fesahatçiler, yabancı kökenli kelimelerin Türkçede özellikle halkın dilinde aldığı yeni şekilleri, “galat” (yanlış) sayıp, asıl dillerindeki gibi yazıp söylemeyi savunurlardı. Bunlar Arapçacı-Farsçacı Fesahatçilerdi; günümüzde de Fransızcacı-İngilizceci Fesahatçiler türedi. Son yıllarda biraz İngilizce öğrenenler, Türkçeye -hatta lüzumsuz- girmiş İngilizce kelimeleri, İngiliz söyleyişine göre söyleyip yazmayı, övünme ve farklılık vesilesi saymaktadırlar. Bu yeni Batıcı Fesahatçi anlayış da yabancılaşmayı yaygınlaştıran sebeplerden biridir.

Burada yeri gelmişken, eski Fesahatçilerin “galat” (yanlış), Türkçü-milliyetçilerin “millîleşmiş” veya “Türkçeleşmiş Türkçe” saydıkları ve bugün dilimizde “yabancılıkları” fark edilmeden kullanılan kelimelerden bazı örnekler verelim:[148]

âdem>adam

leymun>limon

bilâ şey> beleş

çep ü rast> çapraz

âfet-i can>afacan

cameşuy>çamaşır

destgâh>tezgâh

çeharçûbe>çerçeve

govsale>kösele

hâmir>hamur

kallâş>kalleş

cinaza>cenaze

gûşe>köşe

maktûp>mektup

kassâp>kasap

tebaşir> tebeşir

zenbûrek> zenberek>zemberek

riçal>reçel

şurba>çorba

bağçeban>bahçıvan

harbuze>karpuz

nerdüban>merdiven

Zmirnia>İzmir

İkonyum>Konya

Sangaryos>Sakaryos

Scutari>Üsküdar

Adriyamus> Edremit

Dilimizde Arapça ve Farsçanın yanında başka pek çok dilden kelime de, zamanla söyleniş, yazılış ve anlamca değişikliğe uğramış, mecazî anlamlar kazanmış ve dilimizin malı olmuştur. Bu kelimelerin pek çoğu ile geldikleri dilde bulunmayan yeni deyimler yapılmıştır. Meselâ dilimizde “akıl” kelimesi ile ilgili bir çok deyim vardır:

Akıl almamak

Akıldan çıkmak

Akıl defteri

Akıl etmek

Akıl hocası

Akıl kârı olmamak

Akıl sır ermemek

Akıllara durgunluk vermek

Akıllı uslu

Akıl var yakın (izan)var

Meselâ yine Farsça “gûşe”den Türkçeleşen ve dilimizin malı olan “köşe” kelimesi ile ilgili de birçok deyim vardır:

Köşe bucak

Köşe kadısı

Köşe kapmaca oynamak

Köşesine çekilmek

Köşeye sıkışmak

Köşeyi dönmek

Köşe başı tutmak

Baş köşe

Örneklerini çoğaltabileceğimiz bu tür kelimeler, dilimizin zenginlikleridir. “Akıl”ı “us”la; “köşe”yi “dönemeç” le değiştirmeye kalkmak, dilimizi bu zenginlikten mahrum etmektir.

b) Yabancılaşma Yolları ve Şekilleri

İnsanoğlunun bildiği, öğrendiği, ürettiği, her bilgi her varlık ve kavram, dilde ifadesini bulur. Fakat insanoğlunun bilgi üretme ve öğrenmesi olup bitmiş değildir. Her an yenileri üretilmekte veya öğrenilmektedir. Bundan dolayı, bilgileri depolayan dil de olup bitmiş değildir. Hayatla beraber devam etmektedir. Her üretilen veya öğrenilen bilgi, dilde yeni bir karşılık ister. Bundan dolayı, dilin her zaman yeni kelimelere ihtiyacı olur. Dil, bu yeni üretilen veya öğrenilen nesne ve kavramları karşılama ihtiyacını, ya kendi imkânları ile yeni kelime türeterek ya var olan kelimelerinden birleştirerek karşılama yoluna gider. Kendi imkânlarından karşılayamayınca da yabancı kelime almak durumunda kalır. Bilgiyi, nesneyi veya kavramı üreten millet, ürettiği ürüne adını da kendi dilinden verir veya vermesi gerekir. Ne var ki son yıllarda, kendi ürettiklerimize de yabancı isimler vermeye başladık. Bu yabancı özentisinin ve millî şuur eksikliğinin son haddidir

Meselâ, Bedri Aydoğan, yaptığı bir araştırmada Yataş, İpek, İstikbal, Bellona gibi Türk üretici kuruluşların ürettikleri mal veya ürünlerine genellikle yabancı adlar verdiklerini tespit etmiştir. Bu ürün adlarından bazıları şöyledir:[149]

Koltuk kanepe adları:

Bizon koltuk takımı

Oscar koltuk takımı

Arizona koltuk takımı

Crystal koltuk takımı

Argos kanape

Modena kanape

Karizma kanepe

Former sehpa

Desen adları: Federal, Kristal, İndigo,Orange, İndy Butter,

Yatak adları: Alize, Ultra, Bela, Caprice, Sabrina vb.

Kendi ürettiklerimize yabancı adlar vermek, millî şuur eksikliğini veya zihnimizin yabancılaştığını gösterir. Ürettiği ürüne yabancı adlar verenler, aslında zihin ve kültür yönünden millete yabancılaşanlardır. Bilgiyi veya her çeşit nesneyi, ürünü kendimiz üretemediğimiz sürece, başkalarından almak, başka dillerden öğrenmek durumunda kalırız. Başka (milletlerden) dillerden öğrendiklerimizi bile kendi dilimizin imkânları ile karşılayabilmek en iyisidir. Ürettiğimiz ürünlere yabancı dillerden adlar vermemiz gerekse bile hiç olmazsa kendi söyleyiş ve imlâmızla alınmalı; öğrendiğimiz yabancı kelimeye, kendi damgamızı vurmalıyız. Bu da alınan kelimeyi söyleyiş ve imlâca olabildiği kadar dilimize benzetmekle olur. Halbuki günümüzde dilimize giren yabancı kelimelerin, kendi imlâları ile yazılıp yabancı okunuşuna göre söylenmesi, giderek yaygınlaşmaktadır. Türk imlâ sistemine de aykırı olan bu durum, dilin yabancılaşma ve yozlaşma yollarından birisidir.

Son yıllarda Türkçesi bulunduğu veya bulunabileceği halde bazı kelimeler, ısrarla geldikleri dillerdeki asıl şekilleri ile söylenip yazılmaktadır. Bu tür kelimelerin, yabancı söyleniş ve yazılışıile kullanılması ve yaygınlaştırılması dilimizin yabancılaşmasını hızlandırmaktadır. Dilimizin ihtiyacı olmadığı halde dilimizde özenti alıntısı olarak, yabancı söyleniş ve yazılış şekli ile ısrarla kullanılan kelimelerden bazı örnekler:

Bodyguard …………. (muhafız, korumacı, koruma görevlisi)

By-pas (ameliyatı)…….. (damar eklemesi)

Calculatör ……………… (hesap makinesi)

Catering hizmetleri …. (yiyecek sağlama işi)

CD-ROM – (si-di Rom).. (Compac Disc –Read Only Memory’nin kısaltması)

Charter uçak seferi …….(kiralanmış, ucuz tarifeli)

Chek-up (çekap) ……..(genel sağlık kontrolü)

Clip – ..…………………..(müzik için hazırlanan kısa görüntüler veya bir tv

programından alınan kısa görüntü.)

Cola- (kola) ………… .( alkolsüz asitli içecek)

Compact disc ……… (müzik kaydedilen yuvarlak disk)

Deep freeze- (dip firiz) (derin dondurucu)

Derby maç ……………(aynı ilin iki büyük takımının yaptığı maç)

Diskjokey (DJ) (Di-jey) (radyolarda müzik plakları tanıtıcısı)

Eurocard ………………(bir tür kredi kart)

Fair play …………… (Baştan belirlenen kurallara uyma)

Fas food ………………(ayak üstü yiyecek)

Free schop ……………(gümrüklerdeki mağaza)

Fuil oil ……………… .(petrol yağı, yağ yakıt)

Hot dog ……………………(sosisli sandviç)

Hyper market …………….( büyük alışveriş merkezi)

Mega schow ………………(büyük gösteri)

Mega star …………………(dünyada tanınmış sanatçı)

Notebook …………………..(bilgisayar – çanta bilgisayar)

Opsiyon …………………….(vade, süre)

Part-time (part taym) …….. (yarım gün)

Play-back ………………….(görüntüye uygun plak çalma)

Pop corn- …………………( patlamış mısır)

Realyti schow ……………..( gerçekçi olmaya çalışan tv eğlence programı)

Schow-room ………………(sergi yeri, teşhir salonu)

Stand by …………………..(kullanmaya hazır kredi)

Tolk schow …………………(tartışmalı gösteri programı)

Top secret …………………( çok gizli)

Walkman …………………( kulaklık teybi)

İstenildiğinde çoğaltılabilinecek bu tür kullanışlar, dilimizi yabancılaştıran örneklerdendir. Bu örneklerin pek çoğunun Türkçesi vardır; bulunmayanları da Türkçeleştirmek mümkündür. Hiçolmazsa Türkçede söylendikleri gibi yazılarak Türk imlâsına uydurulmaları gerekir.

Bu örneklerde en dikkat çeken yabancılaştırıcı ögeler alfabemizde bulunmayan “W”, “sch” gibi yabancı harflerdir.

Türkçeyi kelime yönünden yabancılaştıran ve dikkatlerden kaçan bir durum, Türkçe kökenli veya konuşma ve yazı dilimize mal olmuş kısaca Türkçeleşmiş kelimelerimizin yerine millî şuur eksikliği, Batı hayranlığı, basın-yayın organlarının tesiri, özenti, değişik görünme, zihnimizdeki kavram boşluğu veya başka sebeplerle Batı kaynaklı yani yeni yabancı kelimelerin dilimize sokularak kullanılmasıdır. Herhangi bir yeni bilgi, nesne veya kavramın karşılığı olmayan, bilgi öğrenmeye dayanmayan kelimeler giderek yaygınlaştırılmaktadır.

Bu tür Batılı kökenli yeni yabancı kelimeleri dilimize sokup ısrarla kullananlar, bir taraftan yabancı olduğu gerekçesiyle dilimizin malı olmuş Arapça veya Farsça kökenli kelimeleri dilimizden atmaya çalışırken diğer taraftan dilimizi Batı yönünde yabancılaştırmaktadırlar. Dilimizde belki bin yıldır kullanılan ve bütün Türkler’in bildiği “ahlâk” kelimesini Yunanca “etik” ile değiştirmeye çalışmak ve basın yayın organlarında her fırsatta kullanmak bunun tipik örneklerindendir. Türkçesi veya Türkçeleşmişi bulunduğu halde Batı kökenli yani yabancısı kullanılan ve bazılarınca özellikle tercih edilen bu tür kelimelerin tespit ettiğimiz bazı örnekleri şunlar:

Ahlâk…………… etik (ahlâksız değil etiksiz)

Alelâde …………anormal

Asgarî ……………minimum

Asrî………………modern

Azamî……………….maksimum

Başlamak ……….start almak

Bunalım………….kriz

Başlık……………..manşet

Belde………………site

Destan……………epope

Encümen…… …..komisyon

Fırka……………….parti

Fevkalâde……… süper

Heyet …………….delege

İçtimaî……………sosyal

Nazarî ……………teorik

Sargı ……………bandaj

Şahadetname……diploma

Şeref …………….onur (ayrıca gurur, kibir, itibar,haysiyet yerine)

Mektep…………….okul (ecole’den, bizim ‘oku-mak’tan değil)

İdadî ……………..lise

Hekim……………..doktor

Uzuv………………organ

Talih……………..şans (fırsat, imkân,hak, yetki,seçenek vs yerine)

Faal ………………aktif

Gösteri……………şov (üstelik show imlâsı ile)

Meclis…………….parlamento

Yıldız………………star

Danışma…………..enformasyon (İng. …………şeklinde söyleyenler de var)

İtibar………………prestij

Destekçi…………..sponsor

Bakanlar kurulu…kabine

Basın-yayın………medya

Düzenleme……….dizayn

Merkez ………….centır (kendi imlâsı ile yazmak daha makbul: centr)

Dokuma…………tekstil

Sergi …………….galeri (galeria demek daha modernlik)

Önder ……………lider

Fevkalâde……….süper

Seyahat …………turizm

Hizmet …………..servis

Gidişat …………..trend

Cankurtaran ……ambulans (ambulance elbette daha iyidir)

Gecikme …………rötar

İktisat ……………ekonomi

Denemek………… test etmek

Aşama ……………etap

Bitiş ………………final

Türkçede yerleşmiş kelimeler varken onları beğenmeyip yerlerine özellikle Batı dillerinden kelimeler kullanmak, “entel züppeliği” ve “özenti” olarak başlayıp, basın yayın yoluyla özendirilerek yaygınlaştırılmaktadır. Bu durumun temel sebebi, millî şuur ve Türkçe eğitimi eksikliğidir. Yine bazı şahsiyeti gelişmemiş kişiler de içinde bulundukları eziklik duygusunu gidermek veya farklı görünmek hevesiyle yabancı veya ortak dilin dışında kelimeler kullanmak yoluna sapmaktadırlar. “Ahlâk” yerine “etik” , “itibar” yerine “prestij” , “gidiş-gidişat” yerine “trend”, “düzenleme” yerine “dizayn” ,”merhale” yerine “etap”, “denemek” yerine “test etmek” demek, “özenti” ve “entel züppeliği”nden başka bir şey değildir. Fakat pek çok kişi, bu tür kelimeleri, basın-yayın aracılığı ile duyup öğrenmekte ve öyle konuşmanın daha doğru ve güzel olduğunu; daha kültürlülük veya çağdaşlık göstergesi sanmaktadır. Aslında ise millî kültürden nasibini almamış olmanın göstergesidir.

Dilin şerefi, ortaklık unsuru veya ortak değer olmasındadır. Dilde “herkes gibi” konuşup yazmak önemlidir. Dili farklı ve kendine has kullanmak, bu şekilde yabancı kelimeler kullanarak yabancılaşmakla değil, üslûpla sağlanır.

Son yıllarda, dilimizdeki yabancılaşma konusunda dikkat çeken bir durum da dilimize önce Fransızcadan girmiş ve artık yerleşmiş sayılabilecek kelimelerin yerine ya aynı kelimelerin İngilizce söyleniş ve imlâsıyla veya başka bir İngilizce kelime kullanılıp yaygınlaştırılmasıdır: Dilimize Fransızcadan “kulüp” söyleniş ve yazılışıyla giren kelime, bu defa İngilizceden “clup” yazılış ve “klap” söylenişiyle; “kupa” kelimesi, İngilizce “kap” (Efes kupası> Efes Kap gibi) söylenişiyle; Fransızca “plaj” (plage) yerine İngilizce “bîç” (beach) kullanılmaktadır. Yine İtalyancadan “mobilya” yerine Fransızcadan “möble” aynı şekilde katmerli yabancılaştırma örneklerindendir.

Yabancılaşmanın kelimeden daha ileri ve daha farklı bir şekli de, Türkçe anlatımşekillerinin İngilizce mantığına göre tercüme edilerek kullanılmasıdır. Meselâ Türkçede değişik yardımcı fiillerle kullanılan anlatım kalıpları, İngilizce “almak” anlamındaki “take” (teyk) fiili ile anlatılmaktadır:

Misafir almak Türkçesi misafir kabul etmek veya misafir davet etmek

İçki almak “ içki içmek

Çay almak “ çay içmek

Banyo almak “ yıkanmak

Sahne almak “ sahneye çıkmak

Karar almak “ karar vermek, kararlaştırmak

Duyum almak “ haber duymak (haber vermek, haber almak ayrı)

Yenilgi almak “ yenilmek

Start almak “ başlamak

Bazı ifade şekillerinde de yine İngilizce “rigt” (doğru) kelimesinin aynı kullanış mantığı ile tercüme edilerek kullanıldığını görüyoruz:

“O sizin için doğru arkadaş değil” (uygun, münasip… vs)

“Doğru zamanda geldiniz.” (zamanında, uygun … vs)

“Doğru kişiye geldiniz.”, (aradığınız kişi … )

“Doğru insanla karşılaştınız”

“Prelliye gelin, doğru lâstikle tanışın” (Lâstik yuvarlak değil mi?)

Bunlar ve benzeri kullanışlardaki “doğru” kelimesinin görünüşü Türkçe, mantığı İngilizcedir. Türkçede bu ifadeler için “uygun” veya “münasip” kelimeleri kullanılır. “Soruya doğru cevap verdim.” , “Verdiğim adres doğru.” cümlelerindeki Türkçe “doğru” kelimesi ile yukarıdaki tercüme ifadelerde kullanılan “doğru” kelimesi aynı değildir. Bu tür ifadeler de dilimizin mantık yapısını değiştirip bozmakta ve dolayısıyla dilimizi yabancılaştırmaktadır.

İngilizcedeki bazı kalıp ifadeler (söyleyiş şekilleri) Türkçeye, kalıp halinde yabancı dil mantığı ile tercüme edilmektedir:

-Sizin için ne yapabilirim? (What can I do for you)

-kendine iyi bak (Take care of your self)

-Mesele (sorun) nedir? (Wat is the matter)

-Üzgünüm (I am sory)

-umarım (I hope)

-korkarım (I am afraid)

-korkarım değil (I am afraid not)

-Çok satan kitap (best seller)

Görünüşte “Türkçe” olan bu ifadeler, aslında “Türkçe söyleyişe” veya “Türkçenin mantığına” uygun olmayan yabancı anlatım şekillerdir. Dilimizin anlatım mantığını yabancılaştırmaktadır. Meselâ, okuyucusu çok olan bir kitap için Türkçede çok okuyan kitap denilmez, çok okunan kitap denilir. Aynı şekilde Türkçede kitap satmaz; fakat satılır. Dolayısıyla “çok satan kitap” denilmez, “çok satılan kitap” denilir.

Yabancı dil özentisinin ortaya çıkardığı bir yabancılaşma şekli de, Türkçe veya Türkçeleşmiş işyeri adlarının yabancı imlâ ile yazılmasıdır:

kebabchi

yemish

Cafe berdush

kitapchi

Laila

eskichi vb gibi.

Türkiye’de pek çok dergi isimleri ile televizyon kanalı isimleri ve televizyon programlarının isimleri, söyleniş ve imlâca yabancılaşmaya öncülük etmektedir.

Dergi isimleri : Star, Paparazzi, Dolce, Gala, Aktüel, PC Magazin vs.

Birçok televizyon kanalı ve radyo isimleri de hem söyleniş hem imlâca dilimizi yabancılaştırma görevini (!) eksiksiz yerine getirmektedirler:

Show Tv , (Şov Tivi)

Star Tv, (Star Tivi)

Flash Tv, (Flaş Tivi)

CNN Türk (Si eN eN )

NTV (eN- Ti- Vi )

CNBC (Si-eN-Bi-Si)

Süper FM (Süper eF-eM)

Number One FM (Nambır van eF-eM)

Bu televizyon veya radyo isimlerinin kısaltmalarında harflerin Türk alfabesindeki adıyla söylenmemesi, hem Türkçenin yapısına hem 1353 sayılı Türk Harflerinin kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun’a aykırı olarak yabancı adlarla okunmaktadır. Türkçede temel ses özelliklerinden biri, hece kurmada ünsüzlerin daima kendisiden sonraki ünlüye bağlanmasıdır. Bu özellikten dolayı alfabemizde ünsüz sesleri gösteren harfler, önlerine bir e ünlüsü getirilerek okunur: be, ce, de, fe, me, ne, te, ve gibi. Kısaltmalar da bu kurala göre okunur.

Atatürk’ün sekiz inkılâp kanunundan birisi olan 1 Kasım 1928 tarihli ve 1353 sayılı “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında kanun” ile kabul edilen bugünkü alfabemizin harf adları da bu ses özelliğine göre adlandırılmıştır. Kanun metnine eklenen alfabe “cetvel”inde de harflerin adı böyle gösterilmiştir. Okullarımızda da bundan dolayı böyle öğretilir. Be , ce de, fe, ge gibi. Harf adı ile okunan bütün kısaltmalar da buna göre okunur:

TRT (Te-Re-Te)

TC (Te-Ce)

TBMM (Te-Be-Me-Me)

İMF (İ-Me-Fe) gibi.

Buna göre

Tv “Ti-vi” değil “Te-ve”

NTV “eN-Ti-Vi” değil, “Ne-Te-Ve” ,

CNN “Si-eN-eN” değil “Ce-Ne-Ne”

Süper FM “Ef-Em” değil “Fe-Me”

şeklinde okunursa Türkçe söylenmiş, dilimiz yabancılaştırılmamış olur.

Son yıllarda yabancı dillerin tesiri ve özenti ile alfabemizdeki özellikle C, D, F, H, L, M, N, S, T, V harflerini yabancı alfabelere göre C (si), D (di), F (ef), H (haş-aş), L (el), M (em), N (en), S (es), T (ti), V (vi) şeklinde adlandırmak veya söylemek yanlış ve Türkçeye aykırıdır. Bunlar, Fransız ve İngiliz alfabelerindeki harf adlarıdır. Bu harflerin Türk Alfabesi’ndeki adı, yukarıda belirttiğimiz gibi Ce, De, Fe, He, Le, Me, Ne, Se, Te, Ve’dir.

Bazı radyo ve televizyon kanalı isimlerinin yapısı da, söz dizimi bakımından Türkçeye aykırı ve yanlıştır. Bu isimlendirme şekli, dilimizi hem bozmakta hem yabancılaştırmaktadır:

Radyo FM (Radyo eF-eM !)

Radyo -5,

Kanal – 7,

Kanal- D,

Kanal- a vs gibi.

Bunlar ve benzeri radyo ve televizyon isimleri,

FM Radyosu (Fe-Me Radyosu),

5. Radyo, (Beşinci Radyo)

7. Kanal, (Yedinci Kanal)

D Kanalı, (De Kanalı)

a Kanalı

şeklinde olursa Türkçe söz dizimine uygun olur.

Türkçe veya Türkçeleşmiş kelimelerimizin başına veya sonuna, Batı kökenli veya İngilizce söz veya ekler getirilerek yapılan kelimeler de dilimizi yabancılaştıran başka bir uygulama şeklidir. Bu uygulamanın ilk şekli 1930’lu yıllarda görülmüştür.

Almancadan “-man,-men” ekleriyle öğretmen, eğitmen, okutman

Fransızcadan “-al,-el, -sal,-sel” ekleriyle siyas-al, ulus-al, evren-sel

Yunancadan “gonia” (köşe-açı) kelimesiyle üçgen, beşgen, köşegen

gibi.

Dil İnkılâbı’nın ilk yıllarındaki bu uygulama sınırlı kalmıştı. Ancak son yıllarda, yabancı şirketlerle yürütülen bazı hizmet alanlarında hiçbir dil kaygısı güdülmeden türetilen(!) “ucube” kelimeler Türkçeyi sarmaktadır:

The Marmara, Proto Türkçe, duygusal, Türkcell, Aycell, Yardımcell, Sim-cell, para-matik, dokun-matik, CepTo Cep, vs.

Batı dillerinden dilimize girip, dilimizi yabancılaştıran dil unsurları sadece “kelime” ile sınırlı kalmamaktadır. Bir dil için yabancı kökenli kelimelerin girmesinden daha tehlikeli olan yabancı eklerin dile girmesidir. Nitekim dilimizi sadeleştirip Türkçeleştirme hareketlerinin en kalıcısı olan Genç Kalemler dergisine başlatılan “Yeni Lisan” hareketi de dilimizden özellikle Arapça Farsçadan gelen yabancı ekleri dilimizden atmıştı. Bugün dilimizde bazı kalıplaşmış olanlar dışında Arapça veya Farsça yabancı ek kalmadı. Fakat günümüzde de dilimize Batı kökenli ekler musallat olmuştur. Tanzimat devrinden beri dilimize Batı kökenli kelimelerle birlikte bazı ekler de girmekle beraber bunların sayı ve ağırlığı dikkat çekmiyordu. Ancak 1950’li yıllardan sonra Batı kökenli kelimelerle birlikte yabancı ekler de dilimizde gittikçe yaygınlaşmakta, adeta dilimizi istilâ etmektedir. Dilimizin kelimeden öte yabancılaşmasına yol açan hatta gelişme yollarını tıkayan bu Batı kökenli yabancı eklerden bazıları şunlardır:

Kelime sonuna gelen ekler

-aj

Ambalaj, avantaj, averaj, bagaj, baraj, blokaj vb

-al,el: Fransızcadan dilimize girmiştir. İlgili olma, aitlik, mensupluk anlamı taşır. Türkçede –sal,-sel,-l şeklinde de kullanılır. Kültür-el, aktü-el, endüstriyel, federal, fonksiyonel vb.

-er (Lâtinceden): Eklendiği kelimeye olan veya yapan anlamı verir. Banker, otoriter, misyoner,

-ete, -ite, ……. Türkçedeki –lık,-lik eki gibi soyut adlar yapar. Aktivite, fizibilite, humanite (insanlık) , prodüktivite(verimlilik), realite (gerçeklik).

İf: İlgili olma, vasıf isimleri yapar. Dekoratif, alternatif, kooperatif, sportif, portatif vb.

-ik: Bir şeye ait olma, ilgili olma anlamı verir. Akademik, alfabetik, alkolik, ansiklopedik, ekonomik, diplomatik, elektronik, sempatik, teknolojik,

-ist: Bir şeye alışkanlık veya düşkünlük anlamı verir. Meslek ve uğraşma anlatır. Artist, Budist, egoist, ekonomist, feminist, finalist, komünist, realist, turist.

-izm: İlgililik anlamı taşır. Akademizm, alkolizm, ampirizm, anarşizm, ateizm, atletizm, sosyalizm, faşizm, idealizm, Nihilizm,

Batılı kelimelere benzeterek, Kemalizm.

-man

Antrenman, apartman, departman, deplasman, finansman,

-ör: Yapan,eden anlamı taşır. Aktör, antrenör, boksör, diktatör, direktör, raportör, rektör,

-syon (-tion-siyon): İş ve oluş isimleri yapar. Adaptasyon, aksiyon, animasyon, dejenerasyon, enflasyon, koleksiyon, resepsiyon

-ya: Yer ve ülke isimleri yapar. Almanya, Çekoslovakya, İtalya, Rusya.

Kelime başına gelen ekler

-a: Olumsuzluk ve yokluk anlamları verir. Ateist, asosyal, apolitik, ametal

-ala: Eklendiği gibilik, benzerlik anlamı verir. Alaturka,alafranga, alagarson

-anti: Karşı anlamında kelimeler yapar. Antitez, antidemokratik, antipatik, antibiyotik,antifiriz

-de: Yokluk veya zıtlık anlamı verir. Deforme, deşarj, deşifre, demode, deformasyon

-re: Geri veya tekrar anlamı verir. Reaksiyon, reform, revizyon, redaksiyon,

-tele: Uzak, uzaktan anlamı verir. Telemetre, teleferik, telefon, televizyon, telesekreter,

-loji

Arkeoloji, astroloji, biyoloji, filoloji, jeoloji, Türkoloji

[126] Burada “kökeni yabancı dile dayanan” ifadesini özellikle kullandık. Çünkü dilimize başka bir dilden girmiş pek çok kelime, söyleniş, yazılış ve anlam bakımından ilk bakışta dilcileri bile şaşırtabilecek kadar değişmiştir.

[127] Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Tasfiyecilik, Türk Ansiklopedisi C. XXX. Ankara,1981, s. 473-475.

[128] Emin Özdemir, Dil Devrimimiz,TDK yayınları, Ank.1969, s.38.

[129] A.g.e., s. 63-64.

[130] Ömer Asım Aksoy, Gelişen ve Özleşen Dilimiz, TDK yay. ,3. baskı, Ank.1973,s.77-78.

[131] Nurullah Ataç, Neden Böyle Yazıyorum, Ülkü, Aralık-1947. (Ataç, bu yazısında ‘kelime’ karşılığı ‘keleci’

yi kullanmış; başka yazılarında da kendisinin uydurduğu ‘tilcik’ veya ‘tilce’yi kullanmıştır.

[132] Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Türk Dilinin Bugünkü Sorunları, Millî Kültür, C.III, Sayı 39 (Nisan 1983),s.8;

Türk Dili Üzerine Araştırmalar, C.I, TDK, Ank. 1995, s.798.

[133] Emin Özdemir, age.,s.62; (Ulus,9.X1.1951’den naklen)

[134] Özleştirme Kılavuzu , T D K, Ank. 1978. (kelimeler bu kılavuzdan alınmıştır)

[135] Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Yayına Haz. İsmail Acar, Liva yayınevi, İst. 2005, s. 148.

[136] Bu kuruluşlar için, kitabımızın “Yaşayan Türkçeyi Savunan Bazı Kuruluşlar” başlıklı bölüme bakınız.

[137] Ziya Gökalp’ın Dil ve Türkçecilik görüşleri için bak. İsmail Acar, Türkçülüğün Esasları Üzerine Bir Değerlendirme, Liva Yayınevi, İst. 2005,s.98-128.

137 Emin Özdemir, Dil Devrimimiz, 2. baskı, TDK, Ank.,1969,s.11.;Ömer Asım Aksoy, Gelişen ve Özleşen

Dilimiz, 3. baskı, TDK, Ank.1973,s.13.

[139] Prof. Dr. Faruk K. Timurtaş, “Atatürk ve Dilimiz” ve “Atatürk’ün Dil Üzerine Sözleri” başlıklı yazılar,

Diller ve Türkçemiz, (yay. Haz. Prof Dr. Mustafa Özkan. )İst. 1996, s. 136 ; 138.

[140] Doç. Dr. Zeynep Korkmaz, Türk Dilinin Tarihî Akışı içinde Atatürk ve Dil Devrimi, Ank. 1963,s.56.

[141] Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, “Dil İnkılâbının Sadeleşme ve Türkçeleşme Akımları Arasındaki Yeri”, Türk

Dili, Sayı 401, Mayıs 1985; veya Türk Dili Üzerine Araştırmalar, c.1, TDK., Ank. 1995,s.837.; Prof. Dr.

Faruk K. Timurtaş, Türkçemiz ve Uydurmacılık, İst. 1977,s.104.

[142] D. Mehmet Doğan, Doğan Büyük Türkçe Sözlük, vadi yay., 16. baskı, Ankara,2003.

[143] Prof. Dr. Hamza Zülfikar, “Türkçenin Söz Varlığında Yabancılaşma”, Türkler C.18, Yeni Türkiye

Yayınları, Ank. 2002, s. 79.

[144] Mustafa Nihat Özön, Türkçe-Yabancı Kelimeler Sözlüğü, İnk.ve Aka Kitabevi, İst, 1962, “Türkçede Yabancı Kelimeler Üzerine Birkaç Söz” , İnk.ve Aka Kit., İst.1962,s.V-XIII.

[145] Prof.Dr. Halûk Aklın, (TDK Başk.), “Cumhuriyet Döneminde Türkçe” , Türkler C.18, Yeni Türkiye yay., 2002, s.44.

[146] Süer Eker, Çağdaş Türk Dili, 2. Baskı, Ank., 2003,s.154.

[147] Ömer Asım Aksoy, Gelişen ve Özleşen Dilimiz, TDK., 3.baskı, Ank.1973,s.84.

[148] Örnekler için bak. Prof. Dr. Recep Toparlı, Türkçemizdeki Galat Sözler, Türk Dili, sayı.540, Aralık 1996.

[149] Prof. Dr. Gürer Gülsevin, ‘Dil Kirliliği Sorunu’, Türkçenin Çağdaş Sorunları, Divan yayınevi, İst. 2006, s. 128-130. ( Bedri Aydoğan’dan naklen).

Birçok kişinin kendine sorup da yanıtını bulamadığı Türkçemizin kurtuluşu için neler yapabiliriz sorusunun en güzel ve belki de en net açıklamasını Sayın Oktay Sinanoğlu şöyle yapıyor:

Dilimize olan son saldırının altında yabancı dille eğitim temel silah olarak yatar. Yapılacak şey çok var. Hemen yapılabilecekler:

1. Kamuoyu yabancı dil yalnız böyle öğrenilir diye aldatılmıştır. Konunun vahametini kavrayanlar çevrelerindeki herkese, velilere, eğitimcilere, halka gerçeği anlatsınlar. Hazırlık sınıfı diye bir uygulamanın başka ülkelerde olmadığını, bunun büyük bir israf olduğunu duyursunlar.

2. Hangi yabancı dillerin hangi mesleklerde faydalı olduğu, ne tarz öğrenilmesi gerektiği tespit edilsin. Meselâ, gezim (“Turizm”) rehberliği, konukevi (“Otel”) yöneticiliği yapacak kişilerin İngilizce fizik, matematik terimleri bilmeleri gerekmediği gibi, bilimcinin de sokak İngilizcesini bülbül gibi bilmesi değil, kendi mesleğini takip edecek kadar yabancı bilim dilini bilmesi yeterlidir. Asıl bilmesi gereken matematiktir.

3. İnsanlar, yeni seçilen bakanlar, vb. yalnız yabancı dil bilmeriyle methedilmemeli, matematik, bilgisayar yazılım dilleri, iktisat, felsefe, Türk lehçeleri, mühendislik, vb. bilgi ve yetenekleri için övülmeli.

4. Hukukçularımız yabancı dille eğitimin anayasaya aykırı olduğu açısından (eğitim resmi dilden olur) gereken mercileri uyarmalı, hatta toplu davalar açmalıdırlar.

5. Orta ve yüksek öğretimin tümünde yabancı dille eğitim devlet tarafından yasaklanmalıdır. Hatta yabancı misyoner okullarında bile (Robert Kolej, Sen Joseph vb.) eğitim dili tümüyle Türkçe olmalı, yabancılar bu okullarında ayrı yabancı dil dersinde takviyeli, yeni ve hızlı yabancı dil öğrenme yöntemleri ile faydalı olmalıdırlar. Eğer bu değişikliğe yanaşmazlarsa gerçek gayeleri daha da açığa çıkacaktır. Özel veya devletin tüm okullarında yabancı diller ayrıca yeni verimli yöntemlerle öğretilmeli, hazırlık sınıfı uygulaması kesinlikle kaldırılmalıdır. Eğer devletin fazladan bir-iki yıl eğitim yapmak gibi imkanı bolsa (!) ve illa da her ülkeden bir-iki yıl daha çok okunacak deniyorsa, hazırlık yılında, her öğrenci seçeceği meslek ne olursa olsun, matematik, bilgisayar kullanım ve yazılımını öğrenmelidir. İşte o zaman her ülkenin gerisinde değil önünde oluruz. Çünkü öğretilen İngilizce sadece züppelik, “rock and roll”culuk dilidir. Gerçek bilim dili matematiktir.

6. Partisinin sağ veya sol edebiyatı ne olursa olsun iktidardakiler ve hükümetleri gerçekten Türkiye, Türk dünyası ve Türk halkının beka ve çıkarını en ön plana almalıdır. Bu anlamda milli olmalıdır. Peki öyle oldukları nereden belli olacak? Anlamanının kolayı var. Türkiye ve Türk dünyasının baş sorunu eğitim ve eğitim dili sorunudur. Bu konuya eğilmeye, kesin önlemler almaya yanaşmayan bir iktidar milli olamaz; lafları ve giysileri ne olursa olsun.

7. Konuşurken İngilizce lâflar katmak övünülecek bir şey değil, ayıplanacak bir şey olmalıdır. Böylelerine bu kibarca hissettirilmelidir.

8. Belediyeler, sorumlu kuruluşlar, işyeri ya da dükkanları güzeL Türkçe isimler koymaya teşvik etmeli, yarışmalar açılmalı., törenlerle ödüller dağıtılmalıdırlar. Buna rağmen aşağılık duygusu hastalğından veya Türk diline gizli düşmanlıktan kurtulamayanların ruhsatları verilmemeli veya yenilenmemeli, yabanhcı dilden adlarla manen her gün yara bere içinde bırakılmamız önlenmelidir.

9. Keza milli iktidarın yetkili mercileri basın-yayında dergi, gazete, TV, radyo isimlerinin Türkçe olmasını Madde 8′deki gibi önlemlerle sağlanmalıdır.

10. Dergilere abone olanlar yayımcılara toplu, çok imzalı mektuplar yazmalı, isim Türkçeleşmediği taktirde abone olmayacaklarını bildirmelidirler. Keza, ilan verenler de TV olsun, gazete olsun önce ricada bulunmalı, olmazsa ilan yoluyla olan parasal kaynağı keseceklerini belirtmelidirler.

11. Anglolaştırma yolunda dış kaynakların 1970′lerde başlattığı masum görünüşlü, sessiz fakat son derece etkili bir yöntem de “T-shirt” dedikleri mintan seferberliğidir. Gençlerin üzerindeki üstleri İngilizce yazılı çoğu da açık-saçık anlamlı (hatta Amerikan bayraklı!) bu gömlekler önemli birer beyin yıkama aracıdırlar. Şimdi bu silahı tersine çevirmeliyiz. Esnaf, küçük imalatçı kuruluşlar bu konuda toplantılar yapmalı, önce bu yazı ve resimlerin kimlerce sokuşturulduğu saptanladırı. İngilizce bile bilmeyen bazı imalatçı ve esnafa bu yazıları kim veriyor? Dış ülkelerde aynılarına ratlamıyorum. Şimdi yetenekli çizimcilerimize esnaf güzel Türkçe yazılı resimler çizdirsinler, bunlarda başarıyla, milli kültüre, Türk okul ve evrenkentlerine (üniversite) özendirecek sunuşlar olsun. Para kazanılırken milli bilince, dile zararı değil, faydası dokunsun.

12. Türk dünyasının bekasını isteyen, Türk dilini seven herkes, diğer siyasi, ülküsel görüşleri ne olursa olsun, dilimizin, eğtimimizin kurtarılmasını en önemli, birinci milli dava olarak görmeli, önce bu davayı hep birlikte halletmek için birleşmelidirler. Bu arada, şimdiki Türk Dil Kurumu’nun “Osmanlıca”yı unutulmaktan kurtarmış olan değerli dil ve edebiyat şahsiyetleri, yıllarca uzak Türk lehçelerinin sözcüklerini hazırlamış, Türk bilim ve teknik diline gerçek Türkçeden güzel terimler türetmiş, bu sefer de “sağcı” veya “solcu”ya kızıp “Anglomanlıca”yı körüklememiş eski Türk Dil Kurumu uzmanlarıyla barışmalı, hep birlikte gerçek Türkçe bilim dilinin geliştirilmesi ve de Türk Dünyası’nın ortak yazı dilinin, ortak Türkçe bilim dilinin bir an önce sağlanması için çalışmalıdırlar. Yoksa Türk dili, lehçeleriyle beraber, Anglo-Sakso, Rus ve İran’ın “böl ve fethet” siyasenite kurban gidilebilir. Osmanlıcı-Öz Türkçe diye anlamsız kavgalar, aslında gene anlamsız “sağ-sol” dış kaynaklı kavgaları ile dilseverlerimiz bölünürken, İngiliz atını alan sessizce Üsküdar’ı geçiyordu. Ama şimdi, halkımız dahi bu, gece yarısı ilerleyen düşman atlısını ay ışğında gördü, fark etti. Onun için, on bin yıldır nice badireler atlatmış olan Türk dili ailesi gene muhakkak kurtarılacaktır. Bu en büyük ve en şerefli kurtuluş savaşı Türk dünyasının her köşesinden başlamıştır. Türk dili yalnız kurtulmayacak, o nadir matematiksel yapısıyla dünyanının da bilim dili olacaktır.

Kaynak:
“Bye Bye Türkçe” Sf.27, 28, 29, 30, 31
Oktay SİNANOĞLU
Alfa Yayınları

Dilde yozlaşma, dilin işleyiş özellikleri olan geçerli kurallarını bir tarafa atıp dili gelişigüzel kullanarak, yapı ve işleyişindeki kuralların işlemez hale getirilmesi, dilin işleyiş özelliklerini kaybedip bozulmasıdır.

Günümüzde, başta görüntülü ve yazılı basında olmak üzere, hemen her seviyeden insanın konuşma ve yazılarında, Türkçenin, sanki hiçbir kuralı yokmuş gibi sorumsuzca kullanıldığını görüyoruz. Türkçe, kelime seçimi, kelimelerin söylenişi (vurgu ve telâffuz), yazılışı (imlâ), kelime grubu ve cümle kurma (söz dizimi) bakımından yapı ve işleyiş özellikleri (dil bilgisi kuralları-grameri) önemsenmeden veya sorumsuzca gelişigüzel kullanılarak veya yabancı dillerin anlatım kalıpları –yabancı dillerin mantık yapısı ve söz dizimi- taklit edilerek bozulup yozlaştırılmaktadır. Türkçeyi doğru ve güzel kullanmak, bazılarının zannettiği gibi sadece kullanılan kelimelerin seçiminde yerli veya yabancı kökenli oluşuna dikkat etmek değildir. Dili doğru ve güzel kullanmak, doğru ve uygun kelime seçmek, kelimeleri doğru söyleyip ve yazmak, doğru kelime grubu ve cümle kurmak yani dilin iç işleyiş düzenine uymak demektir. Yabancı kelimeler, dilin dış yapısı ile ilgili bir konudur. Yabancı dillerle ilişkiler, çağın özelliklerine göre değişiklik gösterir. Dilimizin karşı karşıya bulunduğu asıl tehlike, kendi iç yapı ve işleyişindeki bozulmalardır.

Türkçenin bozulup yozlaşmasının temelinde elbette birden çok sebep bulunmakla birlikte, Atatürk’ün Türk milliyetçiliği anlayışıyla başlattığı “dil inkılâbı”nın hedefinden saptırılması temel sebeplerden birisidir. Atatürk’ün başlattığı “Dil İnkılâbı”, genel olarak 1945’ten (özellikle de 1960’lı yıllardan) 1980’li yıllara kadar, “Arı Türkçecilik”, “Öz Türkçecilik” adı altında sürdürülen “dilde sürekli devrim” anlayışına dayanan ideolojik bir zihniyetin eline geçmiştir.[112] Bu yıllarda Türkçenin sadeleştirilmesi,1980 öncesi Kurum mensuplarınca, “Devrimci görüş kuralların tutsağı olmaz.” metotsuzluğu ile yürütülmüştür.

Millî kültürün devamlılığı ilkesine ve ilim metotlarına aykırı bir zihniyetle sürdürülen bu devrimci dil anlayışı, tasfiyecilik-uydurmacılık halini alarak dilde fakirleşmeye ve düzensizliğe yani dilin anarşiye sürüklenmesine sebep olmuştur.[113] Dilde “uydurmacılık yolu” açılınca da herkes kendi tasarrufuna göre keyfî olarak kelime uydurmaya yönelmiş; kendisini bu konuda yetkili görmüştür. Bir taraftan Türkçenin malı olmuş, anlam sınırları ve çağrışımları bilinen kelimeler, dilimizden tasfiye edilirken diğer taraftan hangi kavramın karşılığı olduğu bilinmeyen veya anlam sınırları ve çağrışımları belirsiz uydurma kelimeler dile sokularak, bugün dilde yaşadığımız kavram kargaşasına yol açılmıştır. Uydurulan kelimelerin, -hatta bazen doğru türetilmiş kelimelerin bile- hangi kavramın veya neyin karşılığı olduğu açıkça bilinemediğinden, aynı kelime birden çok kavramın veya nesne karşılığı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Böylece Türkçe, yüzyılların birikimi olan kelime zenginliğinin sağladığı “anlam ve anlatım incelikleri”ni kaybederek hem kelime ve kavramca fakirleştirilmiş hem de bu fakirleşmenin sonucu “anlam ve anlatım boşluğu” ile karşı karşıya kalmıştır. Yüzlerce yıldan beri dilimize yerleşmiş, dilimizin malı olmuş anlam ve kavram sınırları belli kelimelerin, Öz Türkçecilik gibi çekici bir propaganda ile zihnimizden silinerek yerine konulmak istenilen uydurma veya ihtiyaç yokken türetilen yeni kelimeler, zihnimizdeki kavramları tam karşılayamamıştır. Bu yüzden ortaya çıkan anlam boşluğu, yabancı kelimelerle doldurulmaya başlanmış; Böylece dilde “yabancılaşma”ya davetiye çıkarılmıştır.

Özetlemek gerekirse,

-Politik ve ideolojik anlayışa dayanan “tasfiyeci-uydurmacı” dil anlayışı,
-Millî duygu ve şuur eksikliği,
-Okullarımızdaki Türkçe eğitim ve öğretiminin yetersizliği,
-Basın–yayın organlarının dili önemsemeyen tutumları,
-Yabancı dil hayranlığı ve yabancı dille öğretim,
-Yabancı kültürlerin baskısı,

gibi birbirine bağlı pek çok sebeple günümüzde Türkçede, kendi yapı ve işleyişine uygun olmayan kullanışlar yaygınlaşmaktadır. Bu durum, bir taraftan dilin bozulup yozlaşmasına sebep olurken diğer taraftan da yabancılaşmasını kolaylaştırmaktadır. Böylece Yozlaşma ve yabancılaşma, birbirini beslemektedir.

Günümüz Türkçesindeki yozlaşmayı ve sebeplerinişu başlıklar altında toplamak mümkündür:

a) “Türkçeleşme” Adına Kelime Uydurmacılığı
b) Kelimelerin Uygun ve Doğru Seçilmemesi
c) Bazı Yardımcı Fiillerin Yanlış Kullanılması
d) Bazı kelimelerin söyleniş ve İmlâsındaki Yanlışlıklar
e) İsim ve Sıfat Tamlamalarının Bozulması

a) “Türkçeleşme” Adına Kelime Uydurmacılığı

b) Kelimelerin Uygun ve Doğru Seçilmemesi

Dili doğru ve güzel kullanmak, kelime seçimi ile başlar. Dildeki her kelime bir nesne veya kavramın karşılığıdır. Her kelimenin zihnimizde ayrı anlamı ve çağrışımları vardır. Bu açıdan dildeki eş anlamlı veya yakın anlamlı kelimeler, benzerlerinden farklı anlam incelikleri taşır. Bazı kelimeler, sözlüklerde aynı anlamda gösterilseler bile kullanılış yerleri farklıdır. Onun için kelimeleri, anlamını ve kullanılış yerini bilerek kullanmak gerekir. Kelimelerin anlam ve kullanılış inceliklerine dikkat etmeden birini diğerinin yerine kullanmak, kavram kargaşasına, anlam ve anlatım belirsizliğine sebep olur.

Meselâ ,
- besili , iyi bakımlı, semiz hayvan için kullanılır, insan için kullanılmaz. Biraz önce içeriye besili bir delikanlı girdi, şeklinde kullanılmaz.

- yağız, “esmer, kara, doru” demektir. Türkçede insan çehresi ve at rengi için kullanılır:
“Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı” gibi.
Yine yağız kelimesinin sözlük anlamına bakıp, yağız bir elbise aldım, diyemeyiz.

-Baş, kafa, kelle kelimeleri yakın anlamlıdır. Fakat her birinin dildeki kullanılış yeri ayrıdır. Birini diğerinin yerine kullanmak doğru olmaz. Başçavuş yerine kafaçavuş; ustabaşı yerine ustakafa; kelle çorbası yerine baş çorbası veya kafa çorbası; köşe başı yerine köşe kafası demek saçmalık olur. Kafası çalışmıyor yerine başı çalışmıyor; kafası bozuk yerine başı bozuk denilmez, denilse de aynı anlamı taşımaz.

Dikmek, fidan için; ekmek, tohum içinkullanılır.

Miyavlamak, kedi için; havlamak, köpek için; melemek, koyun kuzu için; kişnemek, at için kullanılır. Hepsi de hayvanların çıkardığı sesleri anlatır diye birini diğerinin yerine kullanamayız. Meselâ at, miyavladı; kedi meledi; kuzu kişnedi denilmez. Bu kelimelerin hiç birisi insan için kullanılmaz. Kullanılırsa ya hakaret veya başka bir maksatla kullanılır. Burada verdiğimiz açık örnekler, bütün kelimeler için geçerlidir. Dildeki her kelime, kendisine yüklenen kavramı, anlam değerini ifade için kullanılır veya kullanılmalıdır.

Günümüzde Türkçenin içine düştüğü sıkıntı veya yozlaşma yönlerinden birisi, zihnimizde canlandırıp anlatmak istediğimiz nesne veya kavramı, tam olarak karşılayacak kelimenin seçiminde gösterilen dikkatsizliktir. Bazı kelimeler, kesin anlamları düşünülmeden veya bilinmeden farklı kavram veya nesnelerin karşılığı olan başka kelimelerin yerine kullanılmaktadır. Özellikle bazı kelimeler, modalaştırılarak “maymuncuk kelime”veya “çanta kelime”durumuna getirilmekte ve olur olmaz yerde kullanılmaktadır. Anlam inceliklerine, nüanslarına dikkat edilmeden birden çok kelimenin yerine kullanılan veya yanlış kullanılarak birden çok kelimenin anlamı yüklenilen kelimelere “maymuncuk kelime” veya “çanta kelime” denilmektedir.

Maymuncuk kelime kullanmak, insan zihnindeki kavram fakirliğinden, kelime darlığından veya dili doğru ve güzel kullanmayı bilmemekten ortaya çıkmaktadır. Birbirinden farklı, birden çok kavram ve nesne için tek bir kelimenin kullanılması, hem insanın duygu ve düşünce dünyasını daraltmakta hem de dili fakirleştirip yozlaştırmaktadır. Maymuncuk kelime kullanmanın, kelimelerin anlam ve çağrışım zenginliğini gösteren mecaz ile bir ilgisi yoktur.

Günümüzde Türkçe, kelime seçimi açısından doğru ve güzel kullanılmamaktadır. Hatta dilimizi yozlaştıracak kadar da kötü kullanılmaktadır. Zihnimizdeki kelime fakirliği veya kavram kargaşası sebebiyle, bazı kelimelerin, anlam ve kullanılış inceliklerine dikkat edilmeden yanlış olarak birçok kelimenin yerine kullanılması, hem anlam belirsizliğine hem dilimizin kötü kullanmasına sebep olmaktadır. Günümüzde genellikle yanlış kullanılan “maymuncuk” veya diğer adıyla “çanta” kelimelere bazı örnekler verelim:

Aşama

Dil bilgisi bakımından yapısı uydurma olan bu kelime, “merhale, kademe, basamak, safha, hamle, derece, rütbe, mertebe, kerte, evre, paye, seviye, gelişme, iyileşme vb” kelimelerinin her biri yerine kullanılmaktadır. Öz Türkçecilik adına sürdürülen tasfiyecilik-uydurmacılık anlayışının tipik bir örneğidir.[114]

Tarama Sözlüğü’ndeki “mağlubetmek” ve Derleme Sözlüğü’ndeki “yemek yemek” anlamlarında gösterilen aşamak fiilinin yukarıda sıraladığımız kelimelerin anlamları ile bir ilgisi yoktur. Tarama ve Derleme Sözlüklerindeki aşamak fiili, “aş” isminden kan-a-, yaş-a- örneklerindeki -a fiilden isim yapma eki ile yapılmış bir fiildir. Bu fiilden tekrar yapılan aşama<aş-a-ma fiil ismi de “yemek yeme” anlamında olabilir.[115] Aşama, aş- (mak) fiilinden yapılmış ise, o zaman da uydurma olur: gel-eme, yaz-ama,koş-ama vb gibi. Fakat biz burada kelimenin yapısı ile değil kullanılışı ile ilgileniyoruz. Aşama kelimesinin kullanıldığı cümlelerde anlam bulanıktır. Yani hangi kavramın karşılığı olarak kullanıldığını ancak kullanan bilmektedir:

-Futbol millî takımımız iyi bir aşama kaydetti.

Sorun

“Mesele, problem” karşılığı uydurulan sorun, dava, dert, tasa, kaygı, konu, iş vb birçok kelime yerine uluorta kullanılmaktadır:
Önemli değil> sorun değil.
Aramızda bir anlaşmazlık yok > Aramızda sorun yok.
Paraya ihtiyacım var> para sorunum var.
Yemeğimi yedim> yemek sorunu tamam
Son yıllarda bir de “sorun yaşamak” ifadesi moda oldu. “Bilgisayarım arıza yaptı.” yerine “Bilgisayarda sorun yaşadım.” vb cümlelere sık sık rastlamaya başladık.
Gerekli gereksiz her kavram veya durum, “sorun” kelimesine bağlanabilmektedir.

Beğeni

TDK Özleştirme Kılavuzu’nda zevk karşılığı gösterilen beğeni kelimesi, sık sık takdir yerine de kullanılmaktadır. Bazen de “Sunucu olarak seyircinin beğenisini alabilmeliyim.” gibi hangi anlama geldiği bilinmeyen kullanışları da görülmektedir. Halbuki zevk, takdir ve beğenmek dilimizde eskiden beri kullanılan ve ayrı ayrı kavramların karşılığı olan kelimelerdir. İnsan zevk almadığıveya beğenmediği bir şeyi, durumu, eseri, davranışı, takdir edebilir. Bu ayrı kavramların karşılığı olan kelimelerden birini diğerlerinin yerine tercih ederek kullanmak, hem yanlıştır hem de dilin fakirleşme ve yozlaşma sebebidir.

Keyif

Sözlüklerde, “Kendini iyi hissetme ve yaptığı şeylerden hoşlanma hissi, neşe; iç rahatlığı; alkol ve uyuşturucu maddelerin doğurduğu hafif sarhoşluk” anlamları verilen keyif kelimesi, daha çok, “biyolojik veya maddî haz” ifadesi için kullanılır. Son yıllarda moda haline getirilerek yerli yersiz kullanılan tipik çanta kelimelerdendir. Keyifli kitap, keyifli maç, keyifli meslek, keyifli söyleşi, keyifli yazı, keyifli program; keyif aldım, keyif verdi; çok keyifli … vb. Farklı kelimelerle ifade edilebilecek bunlar ve benzeri kullanışlar sadece keyif kelimesine yüklenmektedir.

Keyif kelimesi, dilimizdeki zevk ve zevkle ilgili ifade şekillerini de unutturarak dilimizi zevksizleştirmektedir. Dilimizde “keyif”in, keyif sürmek, keyfi bozuk, keyfi yerinde, keyfî davranış, çakır keyif, keyif çatmak, keyiflenmek vs gibi yaygın ve zengin bir kullanılış alanı vardır.[116] Ancak bunlar, yukarıdaki yanlış kullanışlardan farklıdır. Beğenilen, takdir edilen, hoşa giden, haz duyulan, heyecan veren iyi ve olumlu bulduğumuz her durum, iş ve nesne için keyif’in kullanılması yersiz ve yanlıştır.

Onur

Fransızca “honneur-onör” den Türkçeleştirilen kelime, sözlüklerde “şeref-haysiyet” karşılığı gösterilmektedir. Ancak, gurur, kibir, itibar, izzetinefis karşılıklarında da kullanılmaktadır.
Şeref, haysiyet, gurur, kibir, itibar, izzetinefis kelimelerini “Arapça” kökenli diye kullanmayanlar, bu altı kavramı bir kelimeye yükleyerek hem dilimizi fakirleştirmekte hem Türk milletini şeref, haysiyet ve itibar’dan mahrum bırakmaktadırlar. Özleştirmecilik adına yapılan bu tercih, aynı zamanda dilimizi yabancılaştırmaktadır. Ayrıca “fahrî” yerine de “onur-sal” -fahrî başkan gibi- kullanılması konunun bir başka yönüdür.

Kuşku

Sözlüklerde “vehim, vesvese, işkil” anlamları verilen kuşku dilimizde eskiden beri kullanılan kelimelerdendir. Günümüzde yanlış olarak “şüphe, tereddüt, endişe, korku” yerine de kullanılmaktadır. Kelimenin, bunlardan başka sözün gelişine göre ayrım yapılmadan tasdik ifadesi olarak, elbette, kesinlikle, muhakkak, mutlaka, herhalde vb ifadeler yerine de kullanılması, dilimize zarar vermektedir.

Söylem

Sözlüklerde, “söyleyiş, telâffuz, ifade tarzı, üslûp, klişeleşmiş söz” anlamları verilen bu kelimenin anlamı bulanıktır. Kullanıldığı cümlelere bakıldığında şu kavram ve kelimelere karşılık olduğu anlaşılmaktadır: Fikir, iddia, teori, görüş, söylenti, program, bakış, anlayış, felsefe, dünya görüşü, slogan vs.

- Sizin söyleminize karşı benim söylemim şöyle.
- Biz bu seçimde kamuoyunun önüne şöyle bir söylemle çıkmıştık.
- Bir söyleme göre … ; – Bugünkü siyasi söylem…
- Beyitlerdeki altı çizili sözcükler, İstanbul Türkçesinde olmayan; ama halkın tercih ettiği söylemlerdir.
Yukarıdaki örneklerde söylem kelimesinin hangi anlamda kullanıldığı belli olmamaktadır.

Etkin / etkinlik

Sözlüklerimizde etkin, “aktif, faal; etkinlik, “faaliyet, aktivite” anlamları verilen bu kelimeler, et-(mek) yardımcı fiilinden türetilmiştir. Yardımcı fiiller, anlamdan çok çekimle ilgili iş görürler. Yardım etmek> yardımlaşmak gibi. Bu özelliklerinden dolayı yardımcı fiillerle kelime türetilmesi uygun değildir. Ayrıca etmek fiili (kelimesi), “bazen halk ağızlarında, zikredilmesi uygun olmayan veya ayıp sayılan kelimelerin yerini tutmak üzere kullanılır. Meselâ, büyük ve küçük abdestini yapmak, etmek kelimesiyle anlatılır.”[117] “İçine etmek, üstüne etmek” ifadelerinde de bu anlam vardır. Ancak biz burada kelimelerin dil bilgisi bakımından doğru-yanlış türetilmesi üzerinde değil, doğru anlamla uygun kavramın karşılığı olarak kullanılması üzerinde duruyoruz.

“faal- faaliyet, aktif- aktivite” kelimelerinin karşılıkları (anlamları), “canlı, hareketli, çalışan, işlerlik”tir. Etkin ve etkinlik de uygun olmamakla beraber bu anlamlar için türetilmiştir. Fakat, maymuncuk kelime olarak, “program”, “şenlik”, “çalışma”, “eğlence” vs yerine de kullanıldığı sık görülmektedir. “19 Mayıs spor etkinlikleri”, “Üniversite bahar etkinlikleri”, “anma etkinlikleri” , “kutlama etkinlikleri” “Dernek etkinliklerine sınırlama getirildi.” gibi. Bazen de tesirli, müessir yerine, “gücünü gösterme”, “bir işe ağırlığını koyma” anlamlarıyla “Etkin bir göreve getirildi.”, “Etkinliğini arttırdı.”, “Maça etkinliğini koydu.” “Etkin kararlar alındı.” gibi kullanılmaktadır. Kısaca neredeyse her türlü çalışma ve hareketi, etkin ve etkinlik kelimelerine yüklemeye başladık. Ayrıca faal ve aktif kelimeleri de dilimizde her zaman aynı kavramı ifade etmemektedir.

Yürek

Yürek, kalp, gönül, hatta vicdan insanın iç dünyası ile ilgili birbirine yakın kelime ve kavramlardır. Sözlüklerde karşılıkları geniş olarak açıklanmaktadır. Yürek ve kalp, maddî olarak insandaki kan dolaşımının hareket merkezi olan organ adıdır. Gönül, insandaki manevî inanç ve duygu merkezi vb; vicdan, iyiyi kötüden ayıran iç duygusu temel anlamlarını ifade eder. Mecazî olarak yürek, cesaret; kalp, duygu; gönül, istek anlatır: Yürekli-cesur, yüreksiz-korkak; kalpsiz-duygusuz; gönüllü-istekli, gönülsüz-isteksiz gibi. Ayrıca bu kelimelerin kullanıldığı zengin bir deyimler dünyamız vardır.

Fakat son yıllarda ne hikmetse, her ağzını açan, sakatat dükkânı gibi “yürek”ten dem vurmaktadır. Yürek de bizim güzel kelimemizdir. Fakat kalp ve gönül, özellikle gönül kelimesine düşmanlığımız varmış gibi, her fırsatta bu güzel kelimelerimizin kullanılacağı yerlerde ısrarla yürek kullanılmaktadır. Halbuki gönül kelimesi, en eski Türkçe metinlerden beri var olan bir Türkçe kelimedir. Üstelik Batı dillerinde karşılığı bulunmadığı da belirtilmektedir. Belki de bu sebepten bazıları gönül düşmanlığı yapmaktadır. Radyolardan dinlediğimiz şu cümlelerde bunun örneklerini görüyoruz:

-Aralarında yürek bağı vardı. (gönül bağı, demek istiyor.)
-Hepsinin yüreğinde bir dilek vardı Cumhurbaşkanından. (gönlünde ..)
-Yüreğinizin sesini dinleyin. (vicdanınızın, demek istiyor)
-İnsanın yüreğinin güzel olması önemli. (içinin, kalbinin temiz olması, demeliydi)
-Yüreği güzel olanın güzelliği yüzüne de yansır. ( Ne olduğunu ben de bilmiyorum.)
-Nalân Altınörs’ü dinlerken yüreğinizle baş başa kalacaksınız. (duygularınızla …, vicdanınızla …?)
-Yüreğinize sağlık, çok iyi söylediniz. (Çok iyi söylediyse, diline veya ağzına sağlık denir.)
-Yüreğimi sana verdim, yüreğim sizinle… (Kalp veya gönül verilir.Gönlüm sizinle,denir.)
-Bırakın insanlar yüreği ile davransın. (İçinden geldiği gibi … denir.)
-Yüreğimden mısra düzdüm.
-Yüreğini ortaya koydu; yüreği varsa… ; yüreği yetiyorsa…vd. (Varlığını veya canını …; cesareti varsa …, gücü yetiyorsa … denilmelidir.)
Karacaoğlan’ın “uslanmayan deli gönül”ü bile “deli yürek” haline getirildikten sonra ne söyleyelim.

Yoğun

Yoğun kelimesine,en eskisinden en yenisine kadar Türkçe sözlüklerde, “kalın, koyu, kaba”, “hacmine göre ağırlığı çok olan, kesif”, “koyu, ağır, kalın”, ”şişman, iri”, “yontulmamış, terbiyesiz” anlamları veriliyor. Yoğun, güzel bir Türkçe kelime. Ne var ki bu kelime de, modalaştırılıp “maymuncuk” kelime haline getirilmiştir. Yerli yersiz kullanılmaktadır:

İşim çok yerine çok yoğunum,
Büyük ilgi “ yoğun ilgi
Trafik sıkışıklığı “ yoğun trafik
Kalabalık topluluk “ yoğun kalabalık
Şiddetli kış “ yoğun kış
Büyük aşk “ yoğun aşk
Sürekli yağmur “ yoğun yağmur
Sıkı veya hızlı çalışma “ yoğun çalışma

İşim başımdan aşkın, başımı kaşıyacak vaktim yok, çok meşgulüm, çok doluyum, derslerim çok sıkı veya derslerim çok ağır vb yerine hep yoğun kullanılmaktadır. Yoğun eskiden daha çok fizik- kimya terimi olarak kullanılırdı: civanın yoğunluğu, yoğunluğu hafif … gibi.
Modaya uyarak “çok yoğunum” diyen bir insan, ne demiş oluyor ? Her halde, “Çok kalın veya kabayım; şişmanım.”

Kısaca yoğun olmayan bir şey yok, artık her şey yoğun. Yavuz Bülent Bakiler’in dediği gibi “çaya çorbaya yoğun.”[118]

Gerçekleşmek /gerçekleştirmek

Türkçe sözlüklerde, “gerçek, varlığı inkâr edilmeyen, var olan; sahte olmayan, asıl, temel”, “hakikat” ; “gerçekleşmek, gerçek hale gelmek, düşünce ve hayal olmaktan çıkmak, tahakkuk etmek” anlamları verilmiş.

“Gerçek”, “gerçekleşmek” , “gerçekleştirmek”, “gerçekleştirilmek” vd. Türkçenin güzel kelime ailelerinden biri. Fakat son yıllarda “güzel Türkçe” den “yozlaşan Türkçe”ye aktarılan kelimelere dahil edilmiş.

“Gerçekleşmek” , olması, ulaşılması çok istenilen, elde edilmek istenilen ve sonunda sabır veya çalışma ile elde edilen olumlu durumları ifade için kullanılır. Olumsuz, istenmeyen veya sıradan durumlar için özellikle de olumsuzluk anlatan durumlar, sonuçlar için hiç kullanılmaz. Meselâ, “Yemek yedim.” yerine “Yemek yemeyi gerçekleştirdim.”; “Birkaza yaptım.” yerine de “Bir kaza gerçekleştirdim.”, denilmez.

Fakat son yıllarda, bu güzel Türkçe kelimemiz de sorumsuzca kullanılarak yozlaştırılmaktadır. Televizyonların haber programlarından ve basından derlediğimiz örneklerden bazıları şöyle:

- Edremit yolunda bir kaza gerçekleşti. Kazada üç kişinin ölümü gerçekleşti.
- Açılışı yapılan … okulu … liraya gerçekleşti. (… liraya mal oldu; … lira harcandı, denilmeliydi.)
-Karadeniz’de sel baskını gerçekleşti. (Sel baskını oldu veya Sel felâketi meydana geldi, denilir.)
-Hizbullah mevzilerini sekiz gündür vuran İsrail, dün en kanlı saldırısını gerçekleştirdi ve 70 sivil öldürüldü.(atv)

Bu son cümle ile, “Oh! çok iyi oldu, sevinebilirsiniz” mesajı verilmektedir. Eğer böyle değilse, “… kanlı saldırı yaptı, saldırıda bulundu; 70 sivil hayatını kaybetti “ vs, denilmeliydi.
-Teröristler, … polis karakoluna bombalı bir saldırı gerçekleştirdi.”
Bu cümleyi haber programında kullanan televizyon kanalı, olayı, Türk milletinin veya devletinin bakış açısından değil, teröristlerin bakış açısından vermiş olmaktadır. Çünkü böyle bir olay, terörist açısından plânlanıp uygulamaya konulmuş bir başarı, bir ‘gerçekleşme’dir.

-Cumhurbaşkanı dün iki açılış gerçekleştirdi. ( açılış yaptı.)

-Milan takımı, üç oyuncu hakkını da gerçekleştirdi, sayın seyirciler. (TRT-I). ( üç oyuncu değiştirme hakkını da kullandı, denilir.)

-Yugoslavya’da görünen odur ki, halk verdiği oyların neticesini zorla gerçekleştirdi. (Kenan Akın, Türkiye gazetesi, 7.10.2000) (Bu cümlede gerçekleşmek’in yeri var mı?)

-Öte yandan yazarla doğru iletişim kurmak, yani metnin mesajını çözmek, metinde kullanılan kelimelerin, terimlerin iyi anlaşılmasına, cümle içindeki görevlerinin ve yazarın ona yüklediği anlamların bilinmesiyle gerçekleşir.(Ş. Aktaş – O.Gündüz, Yazılı ve Sözlü Anlatım,s.75.) (Bu cümlede, gerçekleşmek kullanılmaz. “… anlaşılmasına, … bilinmesine bağlıdır.” veya “ … anlaşılmasıyla, … bilinmesiyle mümkündür.” denilebilir.)

Şans

Türkçe Sözlük’te (TDK) şans, baht, talih, felek.
Fransızca kökenli bu kelime de “maymuncuk” kelimelerin başında gelmektedir. Meraklılarınca, fırsat, imkân, ihtimal, hak, yetki, seçenek, çare, çıkış yolu, çözüm vb gibitespit ettiğimiz en az dokuz kelime veya ifadenin yerine kullanılarak dilimiz, hem fakirleştirilmekte hem de yabancılaştırılmaktadır.

-Hakan, yakaladığı bariz gol şansını değerlendiremedi. (Bu cümlede fırsat kullanılır. Çünkü fırsat, gelip geçici uygun, elverişli şart veya zaman anlamındadır.)
- Füzeler, hedeflere kilitlenmiş durumda. Bu füzelerin ıskalama şansı yok. (Savaş Süzal, atv, 16.2.1998) (ihtimal yerine kullanılmış. İhtimal, bir şeyin olabilirliği)
- Beyler, bu sefer hata yapma şansımız yok. (Deli Yürek dizisi, 26.3.2002) (Burada pay yerine kullanılmış olsa gerek. Hata yapmak şans olur mu?)
- Türkiye bizim ülkemiz, ondan vazgeçme şansımız yok. (TRT-2, 23.8.1999) (seçenek, lüks ? olabilir. Daha doğrusu, … ondan vazgeçemeyiz, denilmeliydi.)
-Yolsuzlukla mücadelede, hiç kimseye taviz verme şansımız yok. (Sadettin Tantan, Kanal D, 2.11.2002) (Burada belki hak veya yetki denilebilir. Ancak, açık ve doğru Türkçesi, Taviz veremeyiz, olabilir.)
-Yeni yönetmelikle bir sınav şansı daha verildi. (hak veya fırsat)
-Böyle pahalı bir araba alma şansım yok. (imkân)
-Size baş vurmaktan başka şansım kalmadı. (çare, seçenek, çıkar yol vs)
-Bol şans veya şansınız bol olsun denilmez; talihiniz veya bahtınız açık olsun denilir.
Şans, kelimesinin değişik anlamlarda ve yanlış kullanılışına her gün şahit oluyoruz.

Olay

Türkçe sözlüklerde ve Özleştirme Kılavuzu’nda “vaka, hadise, vukuat, fenomen” karşılıkları verilmektedir.

Dil bilgisi bakımından Türkçede olmayan ve isim veya fiil köklerine, ayırt etmeden getirilen “–ay,-ey,-y” ekleriyle yapılmış yap-ay, dene-y, uza-y, bir-ey (dur-ay, yaz-ay, beş-ey, bin-ey, gid-ey) vb gibi uydurma kelimelerden biridir. Ancak, tasfiyeci-uydurmacıların beyin yıkama propagandası sonucu diğerleri gibi yaygın olarak kullanılmaktadır. Dilde bu tür yaygın yanlışlara “galat-ı meşhur” (meşhur yanlış) adı verilir. Biz bura kelimenin uydurulduğu hadise,vukuat vs anlamında kullanılıp kullanılmaması ile değil, “maymuncuk kelime” olarak kullanılmasıyla ilgileniyoruz.

Olay, son yıllarda yerli yersiz pek çok kelime ve ifadenin yerine kullanılmakta, böylece dilimizin fakirleşmesine ve çirkinleşmesine sebep olmaktadır. Hangi anlamda kullanıldığı bile belli olmayan kullanışlardan bazı örnekler verelim:

-Bu sinema olayı önemli bir olaydır. Ben sinema olayını öncelikle yönetmen olayı olarak görüyorum.
- Üniversiteye girme olayı oldukça zor.
-Rüzgârlı havalarda deniz olayı iyi olmuyor.
-Okulda yemek olayı iyi gidiyor.
-Benim olayım, para olayı değil.

Paylaşmak

Sözlüklerde,pay ve paylaşmak kelimelerine şu anlamlar verilmiş: pay, “taksimde düşen hisse, kısım, parça”; paylaşmak, “pay etmek, bölüşmek”

Son bir iki yıldır modalaşan kelimelerden birisi de paylaşmak. Anlatmak, açıklamak, aktarmak, bildirmek, nakletmek, izah etmek, göstermek vb kelimelerinin yerine yaygın şekilde kullanılması dikkat çekmektedir. Birçok kelimenin yerine olur olmaz kullanılması, dilimizin anlatım zenginliğine zarar verdiği gibi, kelime anarşisine sebep olmaktadır:

“-Bilgilerinizi bizimle paylaşır mısınız?” değil, “Bu konuda bilgi verir misiniz?, Açıklama yapar mısınız?;
“ -Orada ne olup bittiğini bizimle paylaşır mısınız?” değil, “bize anlatır mısınız” veya “Bize aktarır mısınız?”
“-Şimdi bu resimleri ekranda seyircilerimizle paylaşalım.” değil, “…seyircilerimize gösterelim.”

Geçtiğimiz

Geçtiğimiz kelimesi de yerinde kullanılmayan veya yanlış yerde kullanılan Türkçe kelimelerden birisidir. Türkçede “geçtiğimiz yol”, “geçtiğimiz köprü”, “Geçtiğimiz sokak” vs denilebilir. Fakat zaman ifade eden kavramlar için “geçtiğimiz gün”, “geçtiğimiz hafta” , “geçtiğimiz ay” vs denilmez. Çünkü “geçen” biz değiliz, zamandır. Doğru Türkçesi, “geçen hafta”, “geçen yıl” dır.

Artı ve gibi

“Artı” ve “gibi” kelimelerinin kullanılışı da dilimize musallat edilen yanlış kullanışların tipik örneklerindendir. İkisi de Türkçe kökenli olan bu kelimelerin yanlış kullanılışı, dilimizin ifade zenginliğini köreltmektedir.

Meselâ, “yemek yedim artı çay içtim.” denilmemesi gerektiği gibi, “otobüse bindim artı yerime oturdum.” da denilmez. Fakat çevremizde her gün bu tür lüzumsuz kullanışlara kulak misafiri oluyoruz. Halbuki “artı” yerine dilimizde sözün gelişine uygun olarak, “sonra, ayrıca, üstelik, üstüne üstlük, bir de, diğer yandan, fazladan, ilâve olarak vs” gibi zengin ve farklı anlam incelikleri taşıyan ifade şekillerimiz vardır.

“Gibi”, Türkçenin benzetme edatlarından birisidir. “Benzetme” anlamı ve kastıyla sık kullanılan bir edattır. Son yıllarda özellikle “saat” ve “zaman” bildiren ifadeler için yaygın olarak yanlış kullanılmaktadır: “saat üç gibi gelirim.”, “ sekiz gibi giderim.” vb şeklindeki ifadeleri sık sık duyuyoruz. Bu tür saat ve zaman bildiren ifadeler Türkçede, “doğru, civarında, sularında, sıralarında, …kala, …geçe vb” kelimeleri ile kullanılır. Gibi’nin yanlış kullanılışına sebep olan ifadelerin doğrusu, “üçe doğru, üç civarında, üç sularında, üç sıralarında” veya doğrudan “üçte, beşte” vb şeklindedir.

Türkçenin doğru ve güzel kullanılması, kelimelerin kökenine göre (Türkçe kökenli-yabancı kökenli) seçim yapılıp kullanılmasından çok, zihnimizdeki kavramları tam karşılayan uygun kelimelerin seçilip cümle içinde de olması gereken yerde kullanılmasına ve doğru söylenip yazılmasına bağlıdır. Dilin anlam incelikleri ve anlatım zenginliği her nesne veya kavrama uygun kelimenin seçilip kullanılması ile ortaya çıkar.

c) Bazı Yardımcı Fiillerin Yanlış Kullanılışı

Türkçede bazı yardımcı fiiller, ya yerinde kullanılmamakta ya birden çok yardımcı fiilin yerine veya başka bir fiilin yerine kullanılmaktadır. Meselâ “yapmak” yardımcı fiili, başka yardımcı fiillerin veya fiillerin yerine de yerli yersiz kullanılmaktadır:

Kahvaltı etmek yerine kahvaltı yapmak
Park etmek “ park yapmak
Konuşmak “ konuşma yapmak
Beklemek “ bekleme yapmak
Yıkanmak “ banyo yapmak (bazen almak)
Çay demlemek “ çay yapmak
Yemek pişirmek “ yemek yapmak
Sevişmek “ aşk yapmak
Çocuk doğurmak
Çocuk sahibi olmak “ çocuk yapmak
Seyahat etmek “ seyahat yapmak
Hatırlatmak “ hatırlatma yapmak

d) Bazı Kelimelerin Söyleniş ve İmlâsındaki Yanlışlıklar

e) İsim ve Sıfat Tamlamalarının Bozulması

Günümüzde Türkçenin yapı ve işleyişine yönelen tehdit veya tehlikeler değişik şekillerde ortaya çıkmaktadır. Türkçenin yapı ve işleyişine yönelik tehdit ve tehlikelerin belki de en tahrip edici olanı, kelime gruplarında (söz diziminde) görülen bozulma ve yozlaşmadır. Dilimize yönelen asıl tehdit ve tehlike de budur.

Dilin anlamlı veya görevli müstakil varlıkları kelimelerdir. Kelimeler, dilin asıl unsurları olarak son derece önemlidir. Çünkü dilde tek tek varlık, kavram ve hareketler kelimelerle temsil edilirler. Ancak, dil anlamlı en küçük dil unsuru olan kelimelerden meydana gelmekle birlikte, sadece tek tek kelimelerden ibaret değildir. Dilin asıl yapı ve işleyiş karakteri, kelimelerinde değil kelimelerin birbiriyle belirli kurallar içinde ilişkiler kurarak meydana getirdikleri söz diziminde kendisini gösterir. Bundan dolayı aynı kelime farklı dillerde kullanılabilmektedir.

Dil, tek kelimeyle karşılayamadığı nesne ve kavramları karşılamak için veya kelimeden daha geniş anlamları ifade etmek için birden çok kelimeyi belirli kurallar içinde sıralayarak söz dizimini meydana getirir. Herhangi bir dili, o dilin kelimelerini arka arkaya tek tek (sözlük kelimesi halinde) okul, kalem, defter, gelmek , yazmak, hava, su, cam, duvar, şeklinde sıralayarak konuşamayız.

Dil bir kelime listesi değil, kelimeler ve onları işleten eklerin meydana getirdiği bir anlam örgüsüdür. Bu örgüye, dilin söz dizimi diyoruz. Söz diziminde kelimeler, belirtme veya hüküm anlatmak üzere belli kurallar içinde arka arkaya dizilerek bir kelime topluluğu meydana getirirler. Bu dizilme ve işleyiş her dilde farklıdır. Söz diziminde belirtme ifade eden kelime topluluğuna kelime grubu; hüküm ifade edenlere de cümle diyoruz. Meselâ “geniş / yol” belirtme ifade eden sıfat tamlaması adını verdiğimiz bir kelime grubudur; “ Yol geniş(tir.)” ise cümle adını verdiğimiz bir hüküm grubudur.

Kelime grubu, bir nesnenin, bir kavramın veya bir hareketin karşılığı olmak üzere belirli kurallar içinde bir araya getirilmiş, yapı ve anlam bütünlüğü taşıyan bundan dolayı tek kelime gibi iş gören kelime topluluğudur. Dil, tek kelime ile karşılayamadığı anlamları, kelimeleri belirli kurallar içinde bir araya getirerek yani kelime grubu kurarak karşılar. Meselâ kitapkelimesi tek başına bütün kitapları veya herhangi bir kitabı karşılayan belirsiz bir anlam ifade eder. Fakat ciltli kitap ifadesi, artık bütün kitapları veya herhangi bir kitabı ifade etmez, sadece ciltlenmiş olanları kapsayan belirli bir anlam ifade eder. İsmail-in kitab-ı ifadesinde de kitabın kime ait olduğu veya hangi kitap olduğu belirtilerek anlam, sınırlı ve belirli hale getirilir.

Kelime gruplarında, kelimeler bir araya getirilirken arka arkaya dizilmesi, belli kurallara bağlıdır. Kelime grubunu meydana getiren kelimelerin öncelik-sonralık sırası, ekli veya eksiz olması, hangi kelimenin hangi eki alması gerektiği önemlidir. Ciltli kitap yerine kitap ciltli; okul-un kitab-ı yerine de, kitab-ı okul-un, okul kitap, kitap okul, okul-sal kitap, kitapsal okul; kapı kol-u yerine kapı kol, kol kapı, kol-u kapı, kapı-sal kol veya kol-sal kapı; mas mavi yerine mavi mas; bem beyaz yerine beyaz bem diyemeyiz. Dediğimiz zaman kastettiğimiz anlam ya değişir ya bozulur; fakat istediğimiz anlam olmaz.

Kısaca, kelimelerin sıralanışında ve birbirine bağlanışında her dilin kendisine göre bir yapı ve işleyiş düzeni (dil bilgisi, gramer kuralları) vardır.[119] Bu yapı ve işleyişe (söz dizimine) uyulmadığı zaman dil, bozulup yozlaşmış olur. Günümüzde Türkçe böyle bir tehdit veya tehlike ile karşı karşıyadır. Bu tehlike en çok isim ve sıfat tamlamalarında kendisini göstermektedir.

Türkçede sıfat tamlaması, bir sıfat unsuru ile bir isim unsurundan meydana gelir. Bu tamlamada önce sıfat yani varlık veya kavramın herhangi bir özelliğini belirten kelime veya kelime grubu, sonra özelliği belirtilen varlık veya nesnenin adı olan kelime veya kelime grubu (isim) getirilir. Kitap nesnesinin bir özelliğini söylemek istersek, önce özelliğini (sıfatı) sonra kitap nesnesini (ismi) söyleriz: Ciltli kitap, kalın kitap, faydalı kitap, çok okunan kitap, İsmail Acar’ın yazdığı kitap gibi. Örneklerde görüldüğü gibi sıfat veya varlık adından herhangi birisi, tek kelime olabileceği gibi, birden çok kelimeden meydana gelen bir kelime grubu da olabilir: Meselâ yazı tahta-sı,bir nesnenin adıdır. “Küçük”, “eski”, “dikdörtgen”, “yeşil boyalı”, “derslerde üzerine yazıp çizdiğimiz” vs. gibi özellikleri belirtilmek istendiğinde, bunları “yazı tahtası” nesnesinden (isminden) önce getiririz:

“Eski / yazı tahtası”,
“yeşil boyalı / yazı tahtası” ,
“derslerde üzerine yazıp çizdiğimiz / yazı tahtası” gibi.

Buradaki “eski” , “yeşil boyalı” veya “üzerine yazıp çizdiğimiz” özellikleri yani sıfatları, sadece “yazı”ya veya sadece “tahta”ya değil; bütün olarak “yazı tahtası” kelime grubuna (isim tamlamasına) aittir. Çünkü “yazı tahtası”, meydana getirdiği yapı ve anlam bütünlüğü ile “bir tek kelime” değerindedir. “yazı tahtası” tek bir nesne adı olarak, tek tek yazı ve tahta nesnelerinden başka bir nesnedir. Bundan dolayı bir tek nesne adı olan “yazı tahtası” kelime grubuna ait sıfatları, tek kelime değerinde olan kelime grubunu bölerek,

“yazı eski tahtası” ,
“yazı yeşil boyalı tahtası”,
“yazı derslerde üzerine yazıp çizdiğimiz tahtası”
şeklinde, belirsiz isim tamlaması kalıbındaki grubun arasına sokamayız.
Son yıllarda, Türkçenin yapı ve işleyişine aykırı olarak yukarıdaki örneklerde olduğu gibi, sıfat unsurunun, bir kelime grubu olan isim tamlamasının arasına sokulduğu görülmektedir:

Millî Eğitim Eski Bakanı,
Ankara Eski Valisi,
Genelkurmay Eski Başkanı vb gibi.

Özellikle eski sıfatının kullanılışında görülen bu yanlışlık, kelime grubunun yapı ve anlam bütünlüğü ile grup vurgusunun dikkate alınmayışından veya bilinmeyişinden kaynaklanmaktadır. Bunu yapanlar, sıfat tamlaması kalıbındaki kelime grubunu,

Eski Millî Eğitim / Bakanı,
Eski Ankara / Valisi
Eski Genelkurmay / Başkanı

gibi düşünmektedirler. Eski / Millî Eğitim Bakanı, Eski / Ankara Valisi, Eski/Genel kurmay Başkanı birer sıfat tamlamasıdır. Bu tamlamalarda “eski Millî Eğitim” , “eski Ankara” veya “eski Genelkurmay” söz konusu değildir.Sıfat tamlamaları bir sıfat ve bir isim unsurundan meydana gelir. Burada grupların sıfatı “eski” , isim unsuru da Millî Eğitim Bakan-ı ve Ankara Vali-si şeklindeki belirsiz isim tamlamalarıdır. Dolayısıyla burada eski sıfatı, Bakan’ın veya vali’nin değil, Millî Eğitim Bakan-ı ve Ankara Vali-si kelime gruplarına aittir. Bir de sıfat tamlamasında vurgu sıfat üzerindedir. Bundan dolayı doğrusu, Eski / Millî Eğitim Bakanı , Eski / Ankara Valisi şeklindedir. Türkçede belirli ve belirsiz olmak üzere iki tür isim tamlaması vardır. Belirsiz isim tamlamaları, kalıcı isimler yapar ve arasına başka bir unsur girmez. Millî Eğitim Bakanı ve Ankara Valisi kelime grupları da birer belirsiz isim tamlamasıdır.

Diğer taraftan, Türkçede sıfat sadece “eski” kelimesinden ibaret değildir. Sayılamayacak kadar sıfat söz konusudur. Ayrıca sıfat tek kelime olabileceği gibi birden çok kelimeden meydana gelen bir kelime grubu da olabilir. Eski / Ankara Valisi şeklinde sıfat tamlaması olabileceği gibi, 1995- 2000 yılları arasındaki / Ankara Valisi , Çok faydalı çalışmalar yapan / Ankara Valisi şeklinde bir sıfat tamlaması da olabilir. Bu sıfat tamlamalarını da, “Ankara 1995-2000 yılları arasındaki Valisi”, “Ankara çok faydalı çalışmalar yapan Valisi” şeklinde söyleyemeyiz.

Sıfat tamlamalarında “eski” sıfatı ile başlayan yanlış kullanış, 1980’den sonra bazı Bakanlıkların kuruluşunda yer alan “il” veya “ilçe” müdürlüklerinin adında da görülmektedir. Türkçe konusunda diğer kurumlara örnek olması gereken Millî Eğitim Bakanlığının, il ve ilçelerdeki müdürlüklerinin adı, Türkçenin yukarıda açıkladığımız yapısına aykırı ve yanlış olarak resmîleştirilmiştir. Aynı Bakanlıkta bir taraftan doğru olarak “İlçe / Millî Eğitim Müdürlüğü” şekli kullanılırken, diğer taraftan yanlış olarak “Millî Eğitim İl Müdürlüğü” şekli kullanılmaktadır. Bu durum diğer kurumlarda da görülmektedir. Böylece Türkçenin yapı ve işleyişi, adeta devlet eliyle bozulup yozlaştırılmaktadır.[120]

bozuk / kapı kolu yerine kapı bozuk kolu
Yeni / Türkiye Cumhuriyeti yerine Türkiye Yeni Cumhuriyeti
yoğurtlu / patlıcan kızartması yerine patlıcan yoğurtlu kızartması
kırık / pencere camı yerine pencere kırık camı

demek nasıl yanlışsa “Millî Eğitim İl Müdürlüğü”, “Dışişleri Eski Bakanı”, “Belediye Eski Başkanı”, “Ankara Eski Valisi” ve benzeri örnekler de Türkçenin yapı ve işleyişine aykırı ve yanlıştır. Dolayısıyla dilimizin işleyişini bozup yozlaştıran kullanışlardır.

Sayın hitap kelimesinin zaman zaman yanlış kullanıldığını görüyoruz. Türkçede hitap unsuru olarak kullanılan sayın, sıfat tamlamasında olduğu gibi, isim tamlaması, birleşik isim veya sıfat tamlaması kalıbındaki unvan gruplarından önce kullanılması gerekir.[121] Ancak “Balıkesir Sayın Valisi” , “Prof. Dr. Sayın Ali Duymaz”, “Mühendislik Fakültesi Dekanı Sayın Prof. Dr. Şerif Saylan” vb örneklerinde gördüğümüz gibi isim tamlamasının veya sıfat tamlaması kalıbındaki unvan grubunun arasına sokularak kullanıldığı sık sık görülmektedir. Bu tür kullanışlar da sıfatların isimlerden önce gelmesi ve kelime grubu bütünlüğü kuralına aykırıolduğu için yanlış bir kullanış şeklidir. Doğrusu,

Sayın/ Balıkesir Valisi,
Sayın / Prof. Dr. Ali Duymaz ,
Sayın / Mühendislik Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Şerif Saylan
şeklindedir.

Türkçenin kelime gruplarını yapı ve işleyişinde görülen bir başka bozulma ve yozlaşma da isim tamlamalarında görülmektedir. İsim tamlaması, Türkçenin en işlek, en güzel ifade şekillerinden ve anlatımda zenginlik kaynaklarından birisidir. Türkçede iki isim unsuru, iyelik-sahiplik-mülkiyet- aitlik- mensupluk, nispet ifade etmek üzere “isim tamlaması” kalıbında birbirine bağlanır.

“Bir nesnenin başka bir nesnenin parçası olduğu”,
“bir nesnenin başka bir nesneye ait olduğu”,
veya
“bir nesnenin başka bir nesne ile tamamlandığı”

anlatılmak istendiğinde “isim tamlaması” kurulur. Bu dil birliğini (kelime grubunu) kuran Türkçe ekler, “iyelik ekleri”dir. Yani isim tamlaması, iyelik ekleriyle kurulan ekli bir birleşmedir. Kapı, kol veya kitap, çanta kelimeleri tek tek kullanıldığında, sadece karşılıkları oldukları nesneleri karşılar, aralarında bir bağ yoktur. Fakat bu kelimeleri (isimleri) iyelik sistemi içinde “kapı kol-u” ve “kitap çanta-sı” şeklinde iyelik ekiyle birleştirirsek, hem “kol”un “kapı”ya, “çanta”nın “kitap”a ait olduğu anlatılmış olur hem yeni bir nesne adı türetilmiş olur.
Türkçenin bu güzel işleyiş sistemi, son yıllarda biraz da yabancı dillerin tesiri ile,

-İyelik ekleri kullanılmayarak
-Hem iyelik ekleri kullanılmayıp hem kelime sırası ters çevrilerek
-Fransızca nispet-aitlik eki ve şekli (-sal,-sel) kullanılarak

bir kaç şekilde bozulmaktadır.
İsim tamlamalarındaki iyelik eklerinin kullanılmamasından doğan bozulma ve yozlaşma, özellikle kuruluş, iş yeri, semt, sokak, yemek vb isimlerinde çok sık görülmektedir. Türkçe bu açıdan (iyelik ekleri kullanılmayarak) dikkat çekici şekilde yozlaştırılmaktadır. Önceki yıllarda, Edirne Kapı-sı>Edirne Kapı, Paşa Bahçe-si>Paşa Bahçe, Top Kapı-sı> Top Kapı gibi birkaç örnekte kalıplaşmış olarak görülen bu bozulma, genellikle banka isimlerinden başlayarak gittikçe yaygınlaştırılmaktadır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Sümer Bank (doğrusu Sümer Banka-sı), Eti Bank, (doğrusu Eti Banka-sı), Deniz Bank (Doğrusu Deniz Banka-sı)[122] isimleri ile başlatılan yanlış kullanış, son yıllarda diğer banka isimlerine de geçmiştir. Koç Bank, İnter Bank, Vakıf Bank vs. Yakın yıllarda güzelim Türkçe “Halk Bankası” adı da bu bozulma ve yabancılaşma modasına uyularak Halk Bank yapılmıştır.

Dilimizin önemli yapı ve işleyiş özelliklerinden olan bu iyelik sistemi veya isim tamlaması kalıbındaki bozulma son yıllarda resmî kurum ve kuruluş isimlerinde de görülmeğe başlamıştır: Trafik Denetleme şube Müdürlüğü, Asayiş Şube Müdürlüğü, Sağlık Kültür Daire Başkanlığı, İstihbarat Daire Başkanı, Başbakanlık Merkez Bina vb gibi. Bu isimlendirmelerin doğrusu,

Trafik Denetleme Şube-si Müdürlüğü,
Asayiş Şube-si Müdürlüğü,
Sağlık Kültür Daire-si Başkanlığı,
İstihbarat Daire-si Başkanı,
Başbakanlık Merkez Bina-sı
şeklindedir.

İsim tamlaması veya iyelik sisteminde görülen bozulma ve yozlaşmadan yemek isimleri de nasibini almaktadır. Değişiklik veya yabancı özentisiyle isim tamlaması kalıbında söylenmesi gereken yemek isimlerimizi, ezogelin çorba, mercimek çorba, yayla çorba, Ankara tava, İnegöl köfte, vb şekillerde iyelik eklerini kaldırarak sıfat tamlaması kalıbında daha doğrusu yabancı dillerin söz dizimine uydurarak söylemeye başladık. Bu tür yemek isimlerinin doğru Türkçesi, ezogelin çorbası, mercimek çorbası, yayla çorbası, Ankara tavası, İnegöl köftesi şeklindedir. İsim tamlaması kalıbında olan bu isimler, iyelik ekleri kaldırılarak Türk mantığına, Türkçenin yapı ve işleyişine aykırı olarak görünüşte sıfat tamlaması kalıbına sokulmakta fakat aslında yabancı dillerin yapı ve işleyişine uydurulmaktadır. Böyle olunca meselâ “ezogelin” veya “yayla” adı, “çorba”nın; “İnegöl” adı, “köfte”nin sıfatı (özelliği) durumuna geçmiş olmaktadır. Halbuki “çorba” nın “ezogelin” veya “yayla” olması, “İnegöl”ün de “köfte” olması mümkün değildir. Burada “ezogeline ait çorba” (ezogelinin çorbası)ve “İnegöl’e ait, İnegöl’e has, İnegöl’ün köftesi” söz konusudur.

Türkçe isim tamlamasını, dolaysıyla Türkçenin işleyişini bozan bu uygulama, semt, cadde, sokak, işyeri ve çeşitli kuruluş isimlerinde görüldüğü gibi, Türkçeleştirme adına yapılan yeni terimlerde de görülmektedir: Toplum bilim, dil bilim, ruh bilim, demir oksit, bakır sülfat, sözcükbilim vb gibi. Bunların doğrusu, toplum bilim-i, dil bilim-i, ruh bilim-i, demir oksid-i, sözcük bilim-i şeklinde olmalıdır.

Türkçenin isim tamlamasındaki daha ileri derecede bir başka bozulma ve yozlaşma da hem iyelik eklerini kullanmamak hem de kelime sırasını ters çevirmekten doğan bozulma ve yozlaşmadır: Otel Basri, Eczane Gülay, Cafe Değirmen, Villa Oruç vb gibi. Tam anlamıyla İngilizcenin tesiriyle ortaya çıkan bu bozulma ve yozlaşma şeklinde hem iyelik sistemi bozulmakta hem de kelime sırası ters çevrilmektedir. Otel Basri, Eczane Gülay, Cafe Değirmen isimleri, isim tamlaması kalıbında olması gerekirken sıfat tamlaması kalıbına sokulmuşlardır. Otel, eczane ve Cafe kelimeleri, Basri, Gülay ve Değirmen isimlerinin sıfatı gibi kullanılmıştır. Böyle bir vasıflandırma ise mantıksızdır. Çünkü “Basri”nin “otel” olması, “Gülay”ın “eczane” olması söz konusu olamaz. Bu ifade şekillerinin doğrusu ve Türkçesi, Basri Oteli, Gülay Eczanesi, Değirmen kahvesi, Oruç Villası şeklinde isim tamlaması olmalıdır. Bu tür ifadeleri veya isimleri “Türkçe” veya “yabancı” yapan kelimelerin kökeni değil, söz dizimidir.

Türkçe isim tamlaması veya iyelik şeklindeki bir bozulma da, Türkçeye adeta musallat edilen Lâtince-Fransızca -l,-al,-el,(-sal,-sel) aitlik-nispet ek ve dil bilgisi şekillerinin kullanılmasından ortaya çıkmaktadır. Türkçede iyelik, mülkiyet, aitlik ve mensupluk ifadesi için kullanılan en yaygın ve işlek dil bilgisi (gramer) şekli, yukarıda da açıkladığımız “iyelik grubu” veya “isim tamlaması” kalıbıdır. İyelik ekleri kaldırılarak, hem iyelik ekleri kaldırılıp hem kelime sırası ters çevrilerek bozulan isim tamlaması kalıbı, bir de Türkçeyi “öz güzelliğine kavuşturmak” adına başlatılan tasfiyecilik hareketi ile dilimize sokulan Fransızca ek ve ifade kalıbı –sal,-sel’li şekillerlebozulmaktadır. Arapçadan dilimize girmiş, millî, dinî, askerî, ahlâkî, siyasî örneklerindeki aitlik veya nispet sıfatları yapan -î (şapkalı i) ekini dilimizden atmayı düşünenler, bunun yerine de dilimize Fransızcadan girmiş aktüel, kültürel, orijinal, nasyonal kelimelerinde gördüğümüz bir başka yabancı -l,-al,-el,-sal,-sel ekini getirmişler veya bir başka ifadeyle, Arapça nispet –î’sini, Fransızca -al,-el,-sal,-sel ekleriyle tercüme etmişlerdir. Fakat “tasfiyeci-özleştirmeciler”, bu kadarla da kalmayıp bu Fransızca eki ve ifade kalıbını, “Öz Türkçecilik” adına alabildiğine kullanıp yaygınlaştırarak, Türkçenin iyelik ekleri ile kurulan isim tamlamasını bile bozup işlemez duruma getirmişlerdir. Bu anlayış ve uygulamalarla dilimiz hem yozlaştırılmakta hem yabancılaştırılmaktadır:
“Bir dildeki anlamsal ve yapısal değişikliği belirgin bir biçimde ortaya koyan ölçütlerden biri, sözlüksel düzlemdeki yeniliklerdir.” [123]

Türkçe üzerine yapılan bir araştırmadan aldığımız yukarıdaki cümlede, kullanılan –sal, -sel’ li ifade şekillerinin hiç birisine Türkçenin ihtiyacı yoktur. Bu cümledeki,

Anlam-sal değişiklik yerine anlam değişikliği,
yapı-sal değişiklik yerine yapı değişikliği,
sözcük-sel düzlem yerine sözcük düzlemi,

şeklinde isim tamlamaları kullanılarak, söz konusu cümle şöyle kurulabilirdi:
“Bir dildeki anlam ve yapı değişikliği(-ni) belirgin bir biçimde ortaya koyan ölçütlerden biri, sözlük düzlemindeki yeniliklerdir.”

Türkçeyi “özleştirmek”(!)adına, Arapça nispet –î’sine karşılık olmak üzere Fransızcadan alınıp kullanılan bu –sal,-sel eki ve onunla yapılan Fransızca söz dizimine uygun sıfat tamlamalarına pek çok örnek gösterebiliriz: Yapısal bozukluk, bilimsel yayın, sözlüksel anlam, duygusal insan, anayasal düzen, kentsel ulaşım, tarımsal kredi, parasal durum, eleştirel düşünce, doğal denge vb gibi. Bu ifadelerin hiç birisi Türkçenin yapı ve işleyişine uygun değildir. Örneklerini verdiğimiz bu ifade kalıplarının, hem eki yabancı hem kalıbı meydana getiren söz dizimi (kelime grubu) şekli yabancıdır. -Sal,-sel’li örneklerin istisnasız hepsi, Türkçenin yapı ve işleyişine uygun olarak Türkçenin iyelik sistemi ile isim tamlaması şeklinde , yabancı bir ek ve yapıya ihtiyaç duyulmadan şöyle ifade edilir:

yapısal bozukluk değil Yapı bozukluğu,
bilimsel yayın değil bilim yayını veya bilimlik yayın,
sözlüksel anlam değil sözlük anlamı,
doğal denge değil doğa dengesi,
duygusal insan değil duygulu insan,
anayasal düzen değil anayasa düzeni,
kentsel ulaşım değil kent ulaşımı,
tarımsal kredi değil tarım kredisi,
parasal durum değil para durumu
kamusal görev değil kamu görevi vb.

Türkçede “-l,-al,-el,-sal,-sel” şeklinde nispet-aitlik anlatımı taşıyan ek veya ekler yoktur. Lâtincedeki “-alis” ekine dayanan bu ekler, dilimize Fransızca kanalıyla girmiştir.[124] Fransızcadan alınıp dilimize musallat edilen bu ekler, önceleri sadece isimlere eklenirken daha sonraları isim veya fiil ayrımı yapılmadan her tür kelimeye getirilmeye başlanmıştır: Eğit-sel kol, gör-sel bozukluk, yönet-sel politika, gör-sel basın vb gibi. Öyle hale gelmiş ki, “Öz Türkçe” adına nispet –î’sinin kullanıldığı Arapça-Farsça kelimelerde bile Fransızca nispet eki –al,-el, -sal,-sel’i kullanınca kelimenin Türkçeleştirildiği sanılıyor: Ahlâksal, tarihsel, ruhsal, zihinsel, parasal, hukuksal vb gibi. Hiçbir kural tanımaksızın herkes, her istediği kelime veya dil bilgisi unsuruyla bu ekleri kullanmaktadır. “-Sal,-sel” eklerini bir kelimenin kuyruğuna eklediniz mi ifade, anında “Öz Türkçe” (!)oluveriyor.

Yabancı kökenli (Arapçadan gelme) olduğu için dilimizden atılmak istenen aitlik veya nispet -î’si yerine Türkçenin aitlik şekillerini işletip kullanmak gerekirken, başka bir yabancı kökenli (Fransızca) dil unsurunu almak, dilimize bir şey kazandırmadığı gibi, dilimizi bozup yozlaştırmaktan başka bir şey değildir. Böyle bir uygulamanın bir de Türkçecilik adına yapılmasının hiçbir açıklaması olamaz. Çünkü Türkçe, Arapça nispet -î’si ve Fransızca -l,-al,-el,-sal,-sel nispet eklerine ihtiyaç duymadan da aitlik-nispet-mensupluk anlatımını karşılayacak özelliklere sahiptir. İyelik ekleri yanında Türkçe, –lı,-li,-lık,-lik; -ca,-ce; -cı,-ci; -dan,-den vb ekleriyle de mensupluk-aitlik anlatımını karşılayabilmektedir:

Vatanî görev yerine vatan görevi (vatan-sal görev değil)
Askerî hastane yerine asker hastanesi (asker-sel hastane değil)
Kasdî hareket “ kasıtlı hareket
Asabî bir insan “ sinirli bir insan
Asabî rahatsızlık “ sinir rahatsızlığı (sinir-sel rahatsızlık değil)
Hissî davranış “ duygulu davranış (duygu-sal davranış değil)
Hesabî “ hesapçı
Tamburî (Cemil) “ Tamburcu Cemil
insanî davranış “ insanca davranış (insan-sal davranış değil)
Mahallî “ yerli veya bölgelik (yer-el, bölge-sel değil)
Kalbî “ kalpten gibi.

Türkçe hassasiyeti olmayan pek çok kişi, bilmeden veya hiç düşünmeden, modalaştırılan bir ifadeyle, “duygusal insan”, “kamusal alan”, ”sözcüksel anlam” diyebiliyor. “Kravatsal insan”, “akılsal insan”, “bilgisel insan” , “görgüsel insan”, “Cumhursal Başkan” vb ifadeler nasıl yanlışsa benzer ifadeler de aynı şekilde yanlıştır. Bunların doğru Türkçesi için , Fransızca –sal,-sel’iveya Arapça nispet –î’sini kullanmaya lüzum da ihtiyaç da yoktur. Bu tür ifadeler Türkçe sıfat tamlaması veya isim tamlaması kalıbı ile kolayca anlatılır: Duygulu insan, kamu alanı, sözcük anlamı, kravatlı insan, akıllı insan, bilgili inan, görgülü insan, Cumhur Başkanı, vb gibi.

Son yıllarda sık kullanılan “Türkî Cumhuriyetler” ifadesi de Arapça nispet î’si ile yapılan “anlamca” yanlış bir kullanıştır. Doğrusu, “Türk Cumhuriyetleri” veya “Orta Asya Türk Cumhuriyetleri” şeklindedir.

Türkçenin aitlik-mensupluk anlatımı için pek çok imkânı vardır. Dilimize Arapçadan gelen ve bin yıldır kullanılan nispet –î’sini “yabancı kökenli” diye dilimizden atıp yerine Lâtince-Fransızca kökenli -l,-al,-el,-sal,-sel eklerini kullanmanın Türkçe sevgisi ile bir ilgisi yoktur. Bize göre, “Türkçeleştirme” adına “-l, -al,-el, -sal, -sel” şekillerinde kullanılan Fransıca nispet ekine sarılanların en rahatsız olduğu kelime, herhalde Arapçadan gelen nispet -î’sinin kullanıldığı “millî”dir. Türk milliyetçiliğine taraftar olmayan veya muhalif olanların “ulus-al” kelimesini tercih etmelerinin de başka bir gerekçesi olamaz. Çünkü, Arapça “millet” ve “millî” kelimeleri dilimize yabancı ise, Moğolca “ulus” ve Moğalca-Fransızca karışımı “ulus-al” kelimeleri iki kere yabancıdır.

Dilimizde Arapça kökenli nispet eki -î ile yapılan nispet şekillerinin nasıl Türkçeleştirilebileceğini göstermek üzere, 1943’te Ülkü dergisinde, “Arapça Nispet Sıfatlarını Nasıl Türkçeleştirebiliriz” başlığı altında bol örnekligeniş bir inceleme yayımlayan Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu,Tasfiyeciler ve nispet –î’si ile ilgili şu tespitte bulunuyor:
“Gariptir ki dil temizliği ile meşgul olanlar, dilimizdeki yabancı teşkil kalıplarından yalnız bu nispet şeklini görüyorlar ve yalnız onunla uğraşıyorlar. Onlara göre dilimizde bir tek yabancı düşman ve bir tek millî noksan vardı: Nispet sıfatları. Bunun bir çaresini bulsak her şey hallolacaktı.”

Nispet sıfatlarının nasıl Türkçeleştirilebileceği konusunda daha 1943’te üç inceleme yazısı yayımlayan Prof. Dr. Tahsin Banguoğlu, 22 yıl sonra Dünya gazetesinde “Nispet Sıfatları ve –Sal,-Sel” başlığı ile konuyu yeniden işleyen dört yazı daha yayımlamıştır. Banguoğlu, bu yazısının başında da, “-sal,-sel’li kelimelerin uydurma olduğunu” tekrarlamıştır.[125]

Türkçeye musallat edilen bu Fransızca -sal,-sel’li kullanışlar ve uydurma kelimeler için Ünlü Şair Necip Fazıl, şöyle demişti:

Ruhsal, parasal, soyut, boyut, yaşam, eğilim,
Ya bunlar Türkçe değil, yahut ben Türk değilim.
Oysa halis Türk benim, bunlar işgalcilerim.
Allah Türk’e acısın, yalnız bunu bilirim.
Necip Fazıl

[112] Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, “Dilde ‘İlericilik’ ve ‘Gericilik’ Üzerine II”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar, Birinci Cilt, TDK Ank. 1995, s.770-773.
[113] Prof. Dr. Faruk K.Timurtaş, “Türkçenin Bozulması”, Türk Edebiyatı, Haziran 1980, sayı: 80, s. 7-8; Ayrıca bak, Timurtaş, Diller ve Türkçemiz, Haz. Mustafa Özkan, Alfa y.,İst.1996,s.91-96.
[114] Zeynep Korkmaz, age.,s. 797.
[115] Ahmet Bican Ercilasun, Aşama, Yaşayan Türkçemiz-2, Tercüman y., İst. 1981, 14.
[116] Yavuz Bülent Bakiler, Sözün Doğrusu, Türk Edebiyatı Vakfı, İst. 2004,s. 146.
[117] Prof. Dr. Faruk Timurtaş, Uydurma Olan ve Olmayan Yeni Kelimeler Sözlüğü, İst. 1979, s.47.
[118] Yavuz Bülent Bakiler, Sözün Doğrusu -I, 4. baskı, İst. 2004,s.59; Sözün Doğrusu -II, 3. Bas. İst. 2004, 293; Ayrıca,Şiar Yalçın, Doğru Türkçe, Metis y., 2. bas., İst. 1999,s. 162.
[119] “Bir dilin kuralları” demek, o dilin yapı ve işleyiş özellikleri demektir. Bu dil kuralları, suyun kaldırma özelliğinin kimse tarafından icat edilmediği veya konulmadığı gibi, hiçbir kimse tarafından icat edilmez veya konulmaz. Dilin bütün tarihi boyunca gösterdiği yapı ve işleyiş özelliklerinin dilciler tarafından tespit edilmesi ile ortaya çıkarılır. “Dil bilgisi” veya “gramer” dediğimiz bilgi alanı da bunu anlatır. Dilin yapı ve işleyiş özellikleri, dilin varlık sebepleridir. Bunlar ortadan kalkınca veya değiştirilince dil de ortadan kalkar veya başka dil haine gelir yani yabancılaşır. Dilin kendi içinde meydana gelen ses, şekil ve anlam değişme ve gelişmelerini de “değiştirme” ile karıştırmamak gerekir. Dil, tabiî varlık gibi değişir, gelişir. Fakat dışarıdan bir müdahale ile değiştirilmez. Dışarıdan kendi yapısına uygun olmayan müdahale dilin yapı ve işleyişini bozar. Buna dilin bozulması, yozlaşması diyoruz.
[120] Millî Eğitim Bakanlığına bağlı okulların isim tabelalarında, Bakanlığın adındaki “millî” kelimesinin bile
yanlış yazıldığını, Bakanlığın buna bile dikkat etmediğini burada hatırlatalım.
[121] Türkçede unvan isimden sonra gelir, İsmail Bey, Nazmiye Hanım, Mustafa Kemal Paşa gibi; isimlerin
önüne gelen meslek, rütbe, makam bildiren Öğretmen Güzide, Mühendis Alperen, General Kâzım
Karabekir, Doç. Dr. Mehmet Aça vb kelimeler aslında unvan değil sıfattır. Dolayısıyla meydana
getirdikleri kelime grupları da sıfat tamlaması kalıbındadır. Fakat bu tür kelime gruplarına da unvan grubu
diyenler vardır.
[122] 1937’de TBMM’de “Deniz Bank”ın kuruluş kanunu görüşülürken, Prof. Sadri Maksudi, Meclis’te söz alarak “Deniz Bank” adının yanlış olduğunu, doğrusunun “Deniz Bankası”olduğunu belirten bir açıklamada bulundu. Atatürk’e yaranmak isteyen bazı kimseler bu durumu, Atatürk’e, “ Prof. Sadri Maksudi sizin dil devriminizi baltalıyor.” diye anlatarak Sari Maksudi ile Atatürk’ün arasını açmışlardır. (Bak. Yavuz Bülent Bakiler, Gidenlerin Ardından, Türk Edebiyatı Vakfı yay. İst. 2006,s.213 vd.)
[123] Neşe Emecan, 1960’tan Günümüze Türkçe –Bir Sözlük Denemesi-, YKY., İst 1998, Giriş, s.13.
[124] Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, “Bilinçli Dil Sevgisi ve ‘Eleştirel Düşünce’ Üzerine”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar, Birinci Cilt, TDK. Ank.,1995, s. 625-628.
[125] Tahsin Banguoğu, Dil Bahisleri, Kubbealtı Neşriyatı, İst. 1987, s.180-210 ve 263-277.

Ayıpsın!
Ayıp ediyorsun!
————————
Takıl bana!
Benimle gel!
————————
5 gibi gelirim.
Saat beş civarında(sularında)gelirim.
————————
Koptum!
__________
————————
Kopardın!
__________
————————
Uçurmuş! Sıyırmış!
__________
————————
Kendine iyi bak.
Kendine dikkat et.
————————
Kendine iyi bak, oldu?
Kendine dikkat et, olur mu?
————————
Bay bay! Ba baaay!
Hoşçakal!
————————
Baaaay!
Hoşçakal!
————————
Öptüm.
Öperim.
————————
Yok böyle bir şey!
___________
————————
Var mı böyle bir şey?
___________
————————
Dont panik! (Don’t panic!)
Telaş etme! / Paniğe kapılma!
————————
Panik yapma!
Telaş etme! / Paniğe kapılma!
————————
Panik oldum!
Paniğe kapıldım.
————————
Sakin ol ahbap!
Sakin ol!
————————
Hayret bir şey!(Hayret bi şiy!)
___________
————————
Acayip güzel! Korkunç güzel!
Çok güzel! / Muhteşem! / İnanılmaz güzel!
————————
Canısı!
Canım!
————————
Dünya güzelleri!
Dünya güzeli.
————————
Burası Türkiye, yok ööle!
____________
————————
Fulle! Ful yap!
Doldur! / Tamamla!
————————
Bugün fulüm!
Bugün hiç vaktim yok.
————————
Hastayım artı canım sıkkın.
Hastayım, üstelik canım da sıkkın.
————————
Kahretsin!
______________
————————
(Yarın görüşecek miyiz?) Umarım.
Görüşürüz./ Tabii. / İnşallah
————————
Fifti fifti(fifty fifty) kırışırız.
Yarı yarıya paylaşırız.
————————
Artı parantez(Antre-parantez)belirteyim…
Ayrıca belirteyim ki…
————————
Noluyoruz oldum.
____________
————————
Ay inanmıyorum!
____________
————————
…-ı şiddetle tavsiye ederim.
…-ı hararetle tavsiye ederim.
————————
Üzgünüm(Hemen her durumda ve her yerde, özür ifadesi olarak) Afedersiniz.
————————
Herıld yani.
Herhalde
————————
Yok ööle!
Öyle olmaz.
————————
Büyüksün!
_____________
————————
No koment (No comment)
Yorum yok
————————
No problem
Önemli değil. Sorun değil.
————————
Nema problem/problema
Önemli değil. Sorun değil.
————————
Kayıpsın.
Kayıplardasın. Uzun zamandır seni göremedim.
————————
Harbi ol!
_______________
————————
Bay geldi. Daral geldi. Bık geldi
Sıkıldım. Bunaldım.
————————
Streslendim. Stres yaptım. Streslerdeyim
Sıkıldım. Bunaldım.
————————
Benden kaçmaz. Kaçar mı?
________________
————————
Triplere girdi.
________________
————————
Bunalım takılıyor.
________________
————————
İnaf gari.
Yeter artık.
————————
Fri (free) takılıyorum.
_______________
————————
Arkadaşlarla takılıcaz.
Arkadaşlarımla birlikte olacağım (gezeceğim).
————————
Ne iş?
_______________
————————
Alolaşırız.
Telefonlaşırız.
————————
Cepleşiriz. Fakslaşırız.
________________
————————
Morcivert oldu.
________________
————————
Kuul(cool) adam.
Soğukkanlı, ağırbaşlı adam.
————————
Size nasıl yardımcı olabilirim?
Yardım edebilir miyim?
————————
Bi drink aliim(alayım).
Bir şey içeyim.
————————
Mersi. Çok mersi. Mersi canım.
Teşekkür ederim.
————————
Teşekkür. Çok teşekkür.
Teşekkür ederim. Çok teşekkür ederim.
————————
Çok kafa çocuk!
Çok iyi anlaşabileceğim biri.
————————
Hasta bi şey!
_______________
————————
Hasta ettin beni yaa!
_______________
————————
Bu iş ya olacak ya olacak!
Bu iş mutlaka olacak.
————————
Vaaav! Voov! (Wow!)
_______________
————————
Yihuuu! – Heey!
Yaşasın!
————————
Bla bla bla!
Mırıl mırıl, dır dır, fısır fısır vs. konuşmak
————————
Sen & Ben
Sen ve ben
————————
Kaynak:
http://stu.inonu.edu.tr/~turkce/?p=23

A
Abes : Anlamsız, saçma
Abluka : Kuşatma, çevirge
Abone : Sürdürümcü
Absürt : Saçma, usdışı
Adapte : Uyum
Adi : Bayağı, sıradan
Adisyon : Hesap
Agresif : Saldırgan
Ahize : Almaç
Aidat : Ödenti
Air bag : Hava yastığı
Ajanda : Andaç
Aksiyon : Eylem, edim
Aktif : Etkin
Aktivite : Etkinlik
Aktüel : Güncel
Aleyhtar : Karşıtçı, karşı görüşlü
Alfabe : Abece
Alternatif : Seçenek
Amatör : Özengen, deneyimsiz
Ambargo : Engelleyim
Ambiyans : Hava
Amblem : Belirtke
Ambulans : Cankurtaran
Ampermetre : Akımölçer
Analitik : Çözümleyici
Analiz : Çözümleme
Anarşi : Başsızlık, kargaşa
Anatomi : Gövdebilim
Anekdot : Öykü
Angarya : Yüklenti
Animasyon : Canlandırma
Anons : Duyuru
Anket : Sormaca
Anons : Sesli duyuru
Ansiklopedi : Bilgilik
Antetli : Başlıklı
Antipatik : Sevimsiz
Antifiriz : Donma önleyici
Antreman : Alıştırma, çalışım
Antrenör : Çalıştırıcı
Argüman : Donatı, kanıt, dayanak
Arkeoloji : Kazıbilim
Aroma : Hoş koku
Arşiv : Belgelik
Artist : Sanatçı, oyuncu
Asayiş : Düzenlilik, güvenlik
Asistan : Yardımcı
Asparagas : Uydurma
Astronomi : Gökbilim
Ateizm : Tanrıtanımazlık
Atıf : 1-Yöneltme 2-İlişkili bulma 3-Gönderme
Atmosfer : Havayuvarı
Atom : Ögecik
Atölye : İşlik
Avans: Öndelik

B
Bahir : Deniz
Baht : Yazgı, kader
Bakiye : Kalan
Bandaj : Sargı
Banliyo : Çevre, yörekent
Bariyer : Engel
Bariz : Belirgin, açık
Bariyer : Engebe
Beraat : Aklanma
Best-seller : Çok satan
Bilboard : Duyuru tahtası
Bilhassa : Özellikle
Biyografi : Öz geçmiş
Bizzat : Kendisi
Blöf : Kandırmaca
Bodyguard : Koruma
Bone : Başlık
Bonkör : Eliaçık
Botanik : Bitkibilim
Boykot : Direniş
Branş : Dal, kol
Brifing : Bilgilendirme, Sunu
Brüt : Kesintisiz
Buldozer : Yoldüzler
Burjuva : Kentsoylu
Burjuvazi : Kentsoyluluk
Buton : Düğme

C
Camia : Topluluk
Cari : Yürürlükte olan
Catering : Yemek hizmeti
Celse : Oturum
Cengaver : Savaşçı
Center : Merkez
Cenup : Güney
Cereyen : Akım
Cetvel : Çizelge, düzçizer
Cevap : Yanıt, karşılık
Check up : Tümtanı
Cihaz : Aygıt

D
Dahil : İç, içsel
Darbımesel : Atasözü
Darphane : Para basımevi
Data : Veri
Debriyaj : Kavrama
Defans(if) : Savunma, savunmalı
Deforme : Şekli bozulmuş
Defroster : Buz çözer
Deklarasyon : Bildiri, açıklama
Demo : Tanıtım
Demonstrayon : Gösteri
Departman : Bölüm
Despot : Buyurgan
Direktör : Yönetmen
Dizayn : Tasarım
Done : Veri
Download : Yüklemek
Driver : Sürücü
Dubleks : İki katlı

E
Edebi : Sonsuz
Ebeveyn : Ana baba
Ecnebi : Yabancı
Edat : İlgeç
Edip : Yazar
Editör : Yayımcı
Egoist : Bencil
Egzersiz : Alıştırma
Ego : Ben
Ekstra : Fazla, fazladan
Elastik : Esnek
Enformasyon : Danışma
Entegre : Bütünleşik
Entern : Yetişici
Eskiz : Taslak
Exit : Çıkış

F
Faal : Çalışkan, etkin
Fahri : Onursal
Fail : Yapan, eden
Faiz : Getiri
Faktör : Etken
Final : Son
Fanatizm : Bağnızlık
Fasıl : Bölüm
Federal : Birleşik
Finish : Bitiş, varış
Full : Tam
Full Time : Tam gün
Fullemek : Doldurmak

G
Garp : Batı
Gıyabi : Yokken
Global : Küresel
Grafik : Çizge, çizenek
Gramer : Dilbilgisi
Grev : İşbırakımı
Gurup : Gün batımı
Güruh : Toplaşım, kalabalık
Güya : Sanki, sözde

H
Hakiki : Gerçek
Handikap : EngelHarcırah : Yolluk
Hard Disc : Ana Bellek
Harfiyen : Değiştirmeksizin
Hasıl : Ürün, verim
Hayalperest : Düşkurucu
Haysiyet : Onur, saygınlık
Hazar : BarışHit : Gözde

İ
İmtiyaz : Ayrıcalık
İskonto : İndirim
İzolasyon : Yalıtım

J
Jaluzi : Şerit perde
Jenerasyon : Soy, kuşak
Jeneratör : Üreteç
Jenerik : Tanıtımık
Jenosit : Soy kırım
Jeofizik : Yer fiziği
Jeolog : Yerbilimci
Jeoloji : Yerbilim

K
Kabine : Bakanlar kurulu
Kabotaj: Gemi işletimi
Kadastro : Yeryazım
Kadir: Değer
Kaide: Değer
Kainat: Evren
Kalibraj: Ayarlama
Kalite : Nitelik
Kamer: Ay
Kamera: Alıcı
Kampüs : Yerleşke
Karambol : Karışıklık
Kartel : Tekel
Komite : Kurul
Kompetan : Uzman
Komplike : Karışık, dolaşık
Komünikasyon : İletişim
Konfeksiyon : Hazır giyim
Konferans : Konuşma, toplantı
Kongre : Kurultay
Konsept : Kavram
Konsültasyon : Danışım
Kozmik : Evrensel

L
Laboratuvar: Beklemelik
Lağvetmek: Kaldırmak
Laptop: Dizüstü bilgisayar
Limit: Sınır, uç
Literatür: Yazın
Loder: Yükler
Lojman: Kurum konutu

M
Mamafi : Bununla birlikte
Mecmua : Dergi
Mega : Çok büyük
Mesaj : Bildiri, ileti
Metot : Yöntem
Metropol : Ana kent
Minimum : En az
Misyon : Özel görev
Modern : Çağdaş
Modernize etmek : Yenilemek
Montaj : Kurgu

N
Naçizane : Önemsiz, değersiz
Nadide : Görülmemiş, az görülen
Nafaka : Geçimlilik
Nafile : Boşuna
Nağme : Ezgi
Nahiye : Bölge, bucak
Nahoş : Tatsız, kötü, yakışıksız
Nakden : Para olarak
Nasihat : Öğüt
Nezaket : İncelik

O
Obje: Nesne
Ofansif : Atak
Offline : Çevrimdışı
Ofis : İşyeri
Ofset : Düzbaskı
Okey(lemek) : Onay, onaylamak
Oley : Yaşa!
Online : Çevrimiçi
Optima : En uygun
Optimist : İyimser
Ordövr : Ön yemek
Organizasyon : Düzen, düzenleme
Orijinal : Özgün
Otistik : İçe kapanık
Otokritik : Özeleştiri

P
Paradigma : Değerler dizisi
Parafe etmek : İmcelemek
Part time : Yarım gün
Plaza : İş merkezi
Provokasyon : Kışkırtmak
Provokatör : Kışkırtıcı
Prömiyer : İlk oyun, açılış

R
Radyasyon : Işıma, ışınım
Rakım : Yükseklik, yükselti
Rakip : Yarışmacı
Rampa : Yokuş
Randevu : Buluşma
Randıman : Verim
Rapor: Yazanak
Rasat : Gözlem
Rastgele : Gelişigüzel
Realite : Gerçek, gerçeklik
Reflektör : Yansıtıcı
Reyting : İzlenme oranı
Rezervasyon : Yer ayırtma
Roof : Çatı

S
Sabotaj : Kundaklama
Sansür : Sıkıdenetim
Sauna : Buhar banyosu
Sav : Tez
Seans : Oturum, kez, süre
Sekreter : Yazman
Sembol: Simge
Sembolik : Simgesel
Seminer : Topluçalışım
Sempati : Cana yakınlık
Sempatik : Sevimli, cana yakın
Sempatizan : Duygudaş
Senkron : Eşzaman
Sentez : Bireşim
Server : Sunucu
Sezon : Sürem
Show-Şov : Gösteri
Showman : Gösteri adamı
Simültane : Eşzamanlı
Sirkülasyon : Dolaşım
Sistem : Dizge
Skandal : Utanca
Skor : Sonuç
Skor board : Sonuç tahtası
Slayt : Saydam, yansı
Slogan : Savsöz
Software : Yazılım
Solaryum : Güneşletici


Sorti : Çıkış
Sosyal : Toplumsal
Sosyalist : Toplumcu
Sosyolog : Toplum bilimci
Sömestr : Yarıyıl, dönem
Spesifik : Özgül
Spesiyal : Özel
Spiker : Sunucu
Sponsor : Destekleyici
Staj : Uygulamalı öğrenim, yetişim
Star : Yıldız
Start : Başlangıç
Start Almak : Başlamak
Stil : Biçem
Stok : Yığım
Stres : Gerilim
Süper : Üstün, en büyük
Sürpriz : Şaşırtı

Ş
Şantaj : Göz korkurtma
Sark : Doğu
Şekil : Biçim, tutum
Şerh : Açma, ayırma
Şofben : Su ısıtıcısı
Şoför : Sürücü
Şok olmak : Çok şaşırmak
Şov : Gösteri
Şovrum : Sergi evi
Şube : Dal, kol

T
Taahhüt : Üstlenme
Tahkim : Pekiştirme
Tahlil : Çözümleme
Tahliye : Salıverme
Taklit : Öykünme
Tali : İkincil
Talk şov : Söz gösterisi
Tansiyon : Kan basıncı, gerilim
Tasarruf : Biriktirme, artırım
Tatil : Dinlence
Taviz : Ödün
Tazminat : Ödence
Tebliğ : Bildiri
Tedavül : Geçerlik, sürüm
Tekabül etmek : Karşılamak
Teknik : Yol, yöntem
Tekzip : Yalanlama
Temyiz : Ayırt etme
Teorem : Önerme
Teori : Kuram
Teorik : Kuramsal
Terapi : İyileştirme
Tercüme : Çevirme, çeviri
Termometre : Sıcaklık ölçer
Terör : Yıldırı
Tesir : Etki
Tesisat : Kurum, kuruluş
Test : Sınama
Tez : Sav
Tezat : Çelişki, karşıtlık
Tiraj : Baskı sayısı
Torpil : Kayırma
Totaliter : Baskıcı, bütüncülTrafik : Gidiş-geliş
Trajedi : Ağlatı
Transparan : SaydamTrend : Yönelme, eğilim
Turizm : Gezim
Tümör : Ur
Türbülans : Ters akıntı


U
Ufuk : Çevren
Uhde : Görev, sorumluluk
Ultrasonik : Sesüstü
Uzuv : Örgen
Ultraviyole : Morötesi

Ü
Ümitvar : Umutlu
Ümmi : Okur yazar olmayan
Ünite : Birim
Üniversel : Evrensel
Üniversite : Evrenkent, bilimtay
Üstüvane : Silindir
Üryan : Çıplak, yalın
Ütopik : Hayali, düşsel
Ütopya : Hayal, hayal ülke

V
Vazo : Çiçeklik
Versiyon : Sürüm
Vesaire : Ve benzeri
Vesait : Araçlar
Vestiyer : Askıyeri, askılık
Video : İzlemece
Vitrin : Sergen, sergilik
Viyadük : Aşıt, kuruköprü
Vize : Görüldü
Vizyon : Ufuk, ileri görüş
Vuslat : Kavuşma
Vuzuh : Açıklık, aydınlık

Y
Yakamoz : Parıltı
Yeknesak : Tekdüze
Yekûn : Toplam
Yevmiye : Gündelik

Z
Zaaf :Güçsüzlük, düşkünlük
Zabıt : Tutanak
Zamir : Adıl
Zevat : Kişiler
Ziraat : Tarım
Zirve : Doruk